Αίτηση για συμμετοχή στις Πανελλήνιες Εξετάσεις ΓΕΛ και ΕΠΑΛ 2026

Εκδόθηκε εχθές, 27-11-2025, εγκύκλιος από το Υπουργείο Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού η οποία απευθύνει πρόσκληση στους μαθητές Γ' Λυκείου και τους αποφοίτους που ενδιαφέρονται να συμμετάσχουν στις Πανελλήνιες Εξετάσεις 2026 να υποβάλουν αίτηση-δήλωση συμμετοχής.

Το διάστημα για την υποβολή των αιτήσεων:

"Ως προθεσμία για την υποβολή της Αίτησης – Δήλωσης όλων των παραπάνω υποψηφίων  που επιθυμούν να λάβουν μέρος στις πανελλαδικές εξετάσεις των ΓΕΛ έτους 2026, ορίζεται το χρονικό διάστημα από Παρασκευή 28-11-2025 ως και Δευτέρα 22-12-2025."

Δείτε εδώ την ανακοίνωση του Υπουργείου. 

Τα θετικά και τα αρνητικά της τεχνολογίας (επίπεδο ελληνομάθειας Β1)

Τα θετικά και τα αρνητικά της τεχνολογίας

Η τεχνολογία είναι ένα μεγάλο μέρος της καθημερινής μας ζωής και συνεχώς εξελίσσεται. Έχει πολλά πλεονεκτήματα, αλλά και ορισμένα μειονεκτήματα που πρέπει να γνωρίζουμε.

Πρώτα από όλα, η τεχνολογία μας βοηθά να επικοινωνούμε εύκολα και γρήγορα. Με τα κινητά τηλέφωνα, τα κοινωνικά δίκτυα και τις βιντεοκλήσεις μπορούμε να μιλήσουμε με φίλους και συγγενείς που ζουν μακριά. Επίσης, η τεχνολογία κάνει τη δουλειά και τη μελέτη πιο απλή. Μπορούμε να βρίσκουμε πληροφορίες στο διαδίκτυο σε λίγα δευτερόλεπτα, να κάνουμε εργασίες στον υπολογιστή και να οργανώνουμε τις υποχρεώσεις μας.Η τεχνολογία προσφέρει και ψυχαγωγία. Ταινίες, μουσική, παιχνίδια και εκπαιδευτικά βίντεο είναι εύκολα διαθέσιμα. Βοηθά επίσης στην ιατρική και στη μετακίνηση, κάνοντας τη ζωή πιο άνετη και ασφαλή.

Ωστόσο, υπάρχουν και μειονεκτήματα. Η υπερβολική χρήση μπορεί να προκαλέσει κούραση στα μάτια, άγχος ή εξάρτηση. Πολλοί άνθρωποι περνούν πολλές ώρες μπροστά στην οθόνη και ξεχνούν τη γυμναστική ή τις κοινωνικές δραστηριότητες. Επιπλέον, στο διαδίκτυο υπάρχουν ψεύτικες ειδήσεις, κίνδυνοι για προσωπικά δεδομένα και διαδικτυακός εκφοβισμός. 

Γι’ αυτό είναι σημαντικό να χρησιμοποιούμε την τεχνολογία σωστά και με μέτρο. Όταν τη χειριζόμαστε υπεύθυνα, μπορούμε να απολαμβάνουμε όλα τα οφέλη της και να αποφεύγουμε τα αρνητικά της στοιχεία.

Μετάφραση στα ισπανικά

La tecnología es una gran parte de nuestra vida diaria y evoluciona constantemente. Tiene muchas ventajas, pero también algunas desventajas que debemos conocer.

En primer lugar, la tecnología nos ayuda a comunicarnos de manera fácil y rápida. Con los teléfonos móviles, las redes sociales y las videollamadas podemos hablar con amigos y familiares que viven lejos. Además, la tecnología hace el trabajo y el estudio más simples. Podemos encontrar información en Internet en pocos segundos, hacer tareas en el ordenador y organizar nuestras obligaciones. La tecnología también ofrece entretenimiento. Películas, música, juegos y videos educativos están fácilmente disponibles. También ayuda en la medicina y en el transporte, haciendo la vida más cómoda y segura.

Sin embargo, existen desventajas. El uso excesivo puede causar cansancio en los ojos, estrés o dependencia. Muchas personas pasan demasiadas horas frente a la pantalla y olvidan el ejercicio o las actividades sociales. Además, en Internet hay noticias falsas, riesgos para los datos personales y ciberacoso.

Por eso es importante usar la tecnología de forma correcta y con moderación.

Λεξιλόγιο 

Τεχνολογία & Διαδίκτυο

• τεχνολογία → tecnología

• διαδίκτυο → Internet / la red

• υπολογιστής → ordenador / computadora (Λατιν. Αμερική)

• κινητό τηλέφωνο → teléfono móvil / celular

• κοινωνικά δίκτυα → redes sociales

• βιντεοκλήση → videollamada

• πληροφορίες → información

• δεδομένα → datos

• προσωπικά δεδομένα → datos personales

Πλεονεκτήματα

• πλεονεκτήματα → ventajas

• επικοινωνία → comunicación

• γρήγορα → rápidamente

• εύκολα → fácilmente

• απλό / απλή → sencillo / sencilla

• οργανώνω → organizar

• ψυχαγωγία → entretenimiento

• ταινίες → películas

• μουσική → música

• παιχνίδια → juegos

• εκπαιδευτικά βίντεο → videos educativos

• άνετη ζωή → vida cómoda

• ασφαλής → seguro

Μειονεκτήματα

• μειονεκτήματα → desventajas

• υπερβολική χρήση → uso excesivo

• κούραση στα μάτια → cansancio ocular

• άγχος → estrés

• εξάρτηση → adicción / dependencia

• οθόνη → pantalla

• ψεύτικες ειδήσεις → noticias falsas

• διαδικτυακός εκφοβισμός → ciberacoso

• κίνδυνος → riesgo

Άλλες χρήσιμες λέξεις

• καθημερινή ζωή → vida cotidiana

• συνεχώς → constantemente

• βοηθά → ayuda

• μακριά → lejos

• υποχρεώσεις → obligaciones

• σημαντικό → importante

• με μέτρο → con moderación

• υπεύθυνα → de manera responsable

Ζωή στην επαρχία ή στην πόλη (επίπεδο ελληνομάθειας Β1)

Ζωή στην επαρχία ή στην πόλη;

Μεγάλωσα σε μια μικρή πόλη και αργότερα έζησα στη Θεσσαλονίκη, τη δεύτερη μεγαλύτερη πόλη της Ελλάδας. Έτσι, πολλές φορές σκέφτηκα πού είναι καλύτερο να ζει κανείς: στην επαρχία ή στη μεγαλούπολη. Και οι δύο επιλογές έχουν πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα. Στη μεγάλη πόλη υπάρχουν περισσότερες ευκαιρίες για σπουδές, δουλειά και ψυχαγωγία. Επίσης, οι υπηρεσίες, όπως η υγεία και οι μεταφορές, λειτουργούν καλύτερα και οι κάτοικοι μπορούν να γνωρίσουν διαφορετικούς τρόπους ζωής.

Από την άλλη πλευρά, η επαρχία προσφέρει ηρεμία και καλύτερη ποιότητα ζωής. Υπάρχει περισσότερο πράσινο, λιγότερη ρύπανση και οι άνθρωποι είναι πιο φιλικοί. Οι κάτοικοι επικοινωνούν πιο συχνά και συμμετέχουν σε δραστηριότητες της περιοχής, κάτι που ενισχύει τις ανθρώπινες σχέσεις. Τελικά, κάθε τόπος έχει τη δική του ομορφιά. Σημασία έχει να αγαπάμε το μέρος όπου ζούμε και να δημιουργούμε όμορφες στιγμές εκεί.

Traducción al español

Crecí en una ciudad pequeña y más tarde viví en Tesalónica, la segunda ciudad más grande de Grecia. Así, muchas veces pensé dónde es mejor vivir: en el campo o en la gran ciudad. Ambas opciones tienen ventajas y desventajas. En la gran ciudad hay más oportunidades para estudiar, trabajar y divertirse. Además, los servicios, como la salud y el transporte, funcionan mejor y los habitantes pueden conocer diferentes maneras de vivir.

Por otro lado, el campo ofrece tranquilidad y mejor calidad de vida. Hay más naturaleza, menos contaminación y la gente es más amable. Los habitantes se comunican más a menudo y participan en actividades de la zona, lo que fortalece las relaciones humanas. Al final, cada lugar tiene su propia belleza. Lo importante es amar el sitio donde vivimos y crear momentos bonitos allí.

Λεξιλόγιο

επαρχία – provincia / campo

μεγαλούπολη / μεγάλη πόλη – gran ciudad / metrópolis

ποιότητα ζωής – calidad de vida

κόστος ζωής – costo de vida

πράσινο / φύση – zona verde / naturaleza

θόρυβος – ruido

κυκλοφορία / κυκλοφοριακή συμφόρηση – tráfico / congestión

ρύπανση – contaminación

ευκαιρίες εργασίας – oportunidades de trabajo

υπηρεσίες – servicios

υγεία – salud

μεταφορές – transporte

εκπαίδευση – educación

ψυχαγωγία – entretenimiento

ελευθερία / αυτονομία – libertad / autonomía

κοινωνικότητα – sociabilidad

επικοινωνία – comunicación

παράδοση – tradición

πολιτιστικές δραστηριότητες – actividades culturales

συμμετοχή – participación

πλεονεκτήματα – ventajas

μειονεκτήματα – desventajas

ηρεμία – tranquilidad

ρυθμός ζωής – ritmo de vida

φιλικός – amable

κατοικώ / κάτοικος – residir / habitante

Το χαμόγελο του παιδιού (επίπεδο ελληνομάθειας Γ1)

Είκοσι εννιά χρόνια έχουν συμπληρωθεί από την ημέρα που ο δεκάχρονος Ανδρέας Γιαννόπουλος κατέγραψε στο ημερολόγιό του το όραμά του: να υπάρχει ένα χαμόγελο για κάθε παιδί. Οι συγκλονιστικά απλές, αλλά βαθιά ανθρώπινες σκέψεις του παραμένουν πιο επίκαιρες από ποτέ. Μίλησε για παιδιά που στερούνται τα στοιχειώδη: παρηγοριά, παιχνίδι, φαγητό, ακόμη και το βασικότερο, ένα οικογενειακό στήριγμα. Μέσα από αυτές τις παιδικές λέξεις γεννήθηκε, με τη δύναμη της επιθυμίας του, «Το Χαμόγελο του Παιδιού», ένας οργανισμός που από το 1995 μέχρι σήμερα ενσαρκώνει την ουσία της παιδικής αθωότητας και της έμπρακτης αλληλεγγύης.

Η ίδρυση της οργάνωσης υπήρξε πράξη βαθιάς αγάπης. Ο Ανδρέας, παλεύοντας γενναία με την ασθένειά του, μοιράστηκε δημόσια το όραμά του, ακόμη και όταν οι πόνοι τον κατέβαλλαν. Η εμφάνισή του σε τηλεοπτική εκπομπή, στο πλευρό του πατέρα του, συγκλόνισε τη χώρα και κινητοποίησε μια πρωτοφανή ανταπόκριση. Το χαρακτηριστικό χαμόγελό του έγινε το έμβλημα του Συλλόγου, ένα σύμβολο ελπίδας που συνεχίζει να εμπνέει.

Έκτοτε, «Το Χαμόγελο του Παιδιού» δρα αδιάκοπα σε όλη την Ελλάδα, 24 ώρες το εικοσιτετράωρο, προσφέροντας προστασία σε παιδιά-θύματα κάθε μορφής βίας, υποστήριξη σε παιδιά που εξαφανίζονται, φροντίδα σε παιδιά με σοβαρά προβλήματα υγείας και ανακούφιση σε οικογένειες που ζουν υπό την απειλή της φτώχειας. Στελεχώνεται από εξειδικευμένους επιστήμονες και ενισχύεται από χιλιάδες εθελοντές και υποστηρικτές. Με πλήρη διαφάνεια στα οικονομικά του στοιχεία και με διεθνείς ελέγχους, έχει καταφέρει να κερδίσει την εμπιστοσύνη της κοινωνίας.

Το Βραβείο «Ανδρέας Γιαννόπουλος» τιμά όσους υπηρετούν ακούραστα τα παιδιά, κρατώντας ζωντανό το όραμα του μικρού ιδρυτή. Σήμερα, η οργάνωση, ολοκληρώνοντας την τρίτη δεκαετία της, εξακολουθεί να έχει την ψυχή ενός δεκάχρονου αγοριού που πίστεψε βαθιά ότι, αν ενωθούμε όλοι, τα παιδιά θα συνεχίσουν να χαμογελούν.

1. Ασκήσεις Κατανόησης Κειμένου

Α. Σωστό ή Λάθος

• Ο Ανδρέας έγραψε το όραμά του όταν ήταν 12 ετών.
• Ο λογότυπος της οργάνωσης δημιουργήθηκε από το χαμόγελο του Ανδρέα.
• Η οργάνωση λειτουργεί μόνο σε συγκεκριμένες πόλεις.
• Το έργο της περιλαμβάνει προστασία παιδιών που έχουν υποστεί βία.
• Το Βραβείο «Ανδρέας Γιαννόπουλος» δίνεται μόνο σε εταιρείες.

Β. Ερωτήσεις Ανοιχτού Τύπου

• Ποιο ήταν το βασικό όραμα του Ανδρέα;
• Ποιοι στηρίζουν το έργο της οργάνωσης;
• Ποιες κατηγορίες παιδιών βοηθά το «Χαμόγελο του Παιδιού»;

2. Παραγωγή Προφορικού Λόγου

• Γιατί πιστεύεις ότι η ιστορία του Ανδρέα συγκίνησε τόσο πολύ την ελληνική κοινωνία;
• Ποιος πρέπει να είναι ο ρόλος των πολιτών στη στήριξη εθελοντικών οργανώσεων;
• Πώς μπορεί μια μικρή ιδέα ενός παιδιού να αλλάξει την κοινωνία;
• Ποιο είναι, κατά τη γνώμη σου, το σημαντικότερο δικαίωμα του παιδιού και γιατί;

3. Ασκήσεις Λεξιλογίου

Α. Συμπληρώστε με τη σωστή λέξη από τις παρακάτω:

(όραμα, υποστήριξη, ίδρυση, εθελοντής, ελπίδα)

• Η ______ του οργανισμού έγινε το 1995.
• Οι χιλιάδες ______ βοηθούν καθημερινά στη δράση τους.
• Το ______ του Ανδρέα ήταν ένα χαμόγελο για κάθε παιδί.
• Η οργάνωση προσφέρει ______ σε οικογένειες σε ανάγκη.
• Το χαμόγελο του Ανδρέα έγινε σύμβολο ______.

Β. Δώστε συνώνυμο ή έναν ορισμό των παρακάτω λέξεων στα ελληνικά:

• ελπίδα
• προάσπιση
• κινητοποίηση

4. Ασκήσεις Παραγωγής Γραπτού Λόγου

Επιλέξτε ένα από τα παρακάτω θέματα και γράψτε 100-150 λέξεις:

• Γράψτε ένα διαφημιστικό μήνυμα για το ραδιόφωνο που θα προσκαλεί τους πολίτες να συμμετάσχουν στη δράση της οργάνωσης "Το χαμόγελο του παιδιού".
• Γράψτε ένα γράμμα στον ιδρυτή της οργάνωσης και πατέρα του εκλιπόντος παιδιού, κ. Γιαννόπουλο, για να του εκφράσετε το θαυμασμό σας για το έργο του. 

Το σπίτι της Μαρίας (επίπεδο ελληνομάθειας Α1)

 Το σπίτι της Μαρίας

Κώστας: Μαρία, πώς είναι το σπίτι σου;
Μαρία: Το σπίτι μου είναι μικρό αλλά πολύ ζεστό.

Κώστας: Τι έχεις στο σαλόνι;
Μαρία: Στο σαλόνι έχω έναν καναπέ, ένα τραπεζάκι και μια μεγάλη βιβλιοθήκη με πολλά βιβλία.

Κώστας: Έχεις τραπεζαρία;
Μαρία: Ναι, στην τραπεζαρία έχω ένα μεγάλο τραπέζι και τέσσερις καρέκλες.

Κώστας: Και το υπνοδωμάτιό σου;
Μαρία: Στο υπνοδωμάτιο έχω ένα κρεβάτι, ένα κομοδίνο και έναν καθρέφτη στον τοίχο.

Κώστας: Τι αντικείμενα έχεις στην κουζίνα;
Μαρία: Στην κουζίνα υπάρχουν κατσαρόλες, ένα τηγάνι, ένα ταψί και πολλά πιάτα.

Κώστας: Το μπάνιο πώς είναι;
Μαρία: Το μπάνιο είναι μικρό, αλλά έχει έναν νιπτήρα, μια ντουζιέρα και έναν καθρέφτη.

Ερωτήσεις κατανόησης

1. Πώς είναι το σπίτι της Μαρίας;

2. Τι υπάρχει στο σαλόνι;

3. Πόσες καρέκλες έχει η τραπεζαρία;

4. Τι έχει το υπνοδωμάτιο;

5. Ποια αντικείμενα υπάρχουν στην κουζίνα;

6. Τι έχει το μπάνιο;

Λεξιλόγιο και άσκηση λεξιλογίου

Ακολουθήστε τον σύνδεσμο για να μελετήσετε το λεξιλόγιο και να κάνετε την άσκηση εμπέδωσης. 

Θέματα Νεοελληνικής Ιστορίας Γ' ΓΕΛ: Διαγράμματα

Διαγράμματα ιστορίας

Α. Οικονομία της Ελλάδας μετά την Επανάσταση

1. Τα δημογραφικά δεδομένα 

α. Ο πληθυσμός

- Η κατάσταση της Ελλάδας

o φτωχή

o απαρχαιωμένες παραγωγικές δομές 

o μικρή έκταση

o μικρός πληθυσμός (15 το 1828 και 43 το 1911, ενώ στη Δύση τριψήφιος)

- Σύνορα Ελλάδας – γραμμή Αμβρακικού και Παγασητικού (1832)

o Στερεά Ελλάδα

o Πελοπόννησος

o Βόρειες Σποράδες

o Κυκλάδες

- Αιτίες αδυναμίας καλλιέργειας της γης

o υπερβόσκηση

o υλοτομία

o χέρσο έδαφος παρά την αγρανάπαυση

β. Οι μετακινήσεις μέσα και έξω από την Ελλάδα

-Οι πόλεις μεγαλώνουν (όχι όμως μέγεθος δυτικών πόλεων)

-Αργή ανάπτυξη παραγωγικών δραστηριοτήτων

-Μετανάστευση αγροτών προς μεγάλα λιμάνια

-Τέλη 19ου αι. μετανάστευση προς Αμερική (σταφιδική κρίση)

2. Οι παραγωγικές δυνάμεις μέσα και έξω από την Ελλάδα και η Μεγάλη Ιδέα

-Η Ελλάδα δεν αναπτύσσεται όπως η βιομηχανική Δύση

1. δεν έχει πρώτες ύλες

2. δεν έχει εργατικό δυναμικό

3. δεν έχει κεφάλαιο

4. δεν έχει εσωτερική αγορά

-Έξω από την Ελλάδα ανάπτυξη ομογενών 

μέχρι τέλη 19ου αιώνα που η Ελλάδα αναδύεται ως ασφαλής χώρος για αυτούς (πρβλ Νέοτουρκοι κ.λπ.)

-Μεγάλη Ιδέα: Περί τα μέσα του 19ου αιώνα εμφανίζεται στον ελλαδικό χώρο ένα μεγαλόπνοο σχέδιο με ιδεολογικό υπόβαθρο και εθνικό χαρακτήρα, το οποίο είχε ως στόχο την σταδιακή ενσωμάτωση στο ελληνικό κράτος όλων των εδαφών που παραδοσιακά κατοικούνταν από Έλληνες και γι’ αυτό θεωρούνταν ελληνικά. Η παρουσία της ιδεολογίας αυτής είχε επιπτώσεις στον πολιτικό και οικονομικό χώρο, ιδιαίτερα στις περιπτώσεις της Κρήτης και της Μακεδονίας. 

Β. Οικονομία της Ελλάδας κατά τον 19ο αιώνα

1. Το εμπόριο

Γ. Οικονομία της Ελλάδας κατά τον 20ο αιώνα

1. Το αγροτικό ζήτημα

Ιστορικό πλαίσιο και έννοια αγροτικής μεταρρύθμισης

• ραγδαίες εξελίξεις (βιομηχανική επανάσταση → η μεγάλη έγγεια ιδιοκτησία δεν είναι πηγή εξουσίας πια)

• Στην Ελλάδα αγροτική μεταρρύθμιση (τέλη 19ου αι., κατάργηση μεγάλων ιδιοκτησιών και δημιουργία μικρών παραγωγικών μονάδων)

Ιστορική πορεία του ζητήματος

• Κατά τη διάρκεια της επανάστασης και λίγο μετά δεν έχουμε πρόβλημα με τσιφλίκια

• Κατά την προσάρτηση Επτανήσων και Θεσσαλίας εμφανίζεται το πρόβλημα. 

• Τσιφλίκια Θεσσαλίας - πλούσιοι Έλληνες εξωτερικού → θεσμός κολίγων → κερδοσκοπικές πρακτικές → δασμοί σιτηρών από Ρωσία → τεχνητές ελλείψεις

Κορύφωση του προβλήματος και λύση

• εντάσεις → ψήφιση νόμων 1907 → δικαίωμα κυβέρνησης για απαλλοτρίωση μεγάλων ιδιοκτησιών → δυσκολίες στην εφαρμογή του νόμου → συγκρούσεις στο Κιλελέρ 1910 → γίνεται ακόμα πιο περίπλοκο μετά τους Βαλκανικούς 1913 (πλέον και μουσουλμάνοι ιδιοκτήτες)

• το πρόβλημα λύνεται κατά τη διάρκεια του εθνικού διχασμού 1917 → διττός στόχος: 1. στήριξη ελληνικής ιδιοκτησίας γης στις νεοαποκτηθείσες περιοχές, 2. αποκατάσταση προσφύγων και πρόληψη εντάσεων στον αγροτικό χώρο 

Αποτελέσματα από την αγροτική μεταρρύθμιση

• αναδιανομή 40% σε όλη τη χώρα (85% Μακεδονία και 68% Θεσσαλία)

• ολοκλήρωση μέσα από πίεση προσφυγικού → καθεστώς μικροϊδιοκτησίας → νέα προβλήματα →

δυσκολία μικροκαλλιεργητών για εμπορευματοποίηση της παραγωγής (θυματοποίηση από εμπόρους) → 1. δημιουργία Αγροτικής Τράπεζας

2. κρατικοί οργανισμοί παρέμβασης 

3. παραγωγικοί συνεταιρισμοί 

2. Τα πρώτα βήματα του εργατικού κινήματος

Ιστορικό πλαίσιο και αιτίες καθυστέρησης του εργατικού κινήματος 

• τέλη 19ου αι. η Ελλάδα δεν έχει μπει στην Βιομηχανική Επανάσταση

→ μικρές σοσιαλιστικές ομάδες → μικρή επιρροή

• αιτίες: 1. απουσία βιομηχανίας

 2. αλλοδαποί εργάτες σε μεγάλα έργα της εποχής

 * εξαίρεση μεταλλεία Λαύριο όπου έγινε και εξέγερση 1896

 3. ανάπτυξη εθνικής και όχι ταξικής ιδεολογίας (Μεγάλη Ιδέα)

Σημείο αλλαγής 

• μετά τους Βαλκανικούς ενσωμάτωση Θεσσαλονίκης: 

• βιομηχανικό υπόβαθρο

• κοσμοπολίτικος χαρακτήρας

• μεγάλη εργατική οργάνωση (Φεντερασιόν) → δίαυλος για μετάδοση σοσιαλιστικής ιδεολογίας

Ωρίμανση του εργατικού κινήματος

• στην διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου λόγω πιέσεων από 1. εμπλοκή της Ελλάδας σε διεθνείς υποθέσεις και 2. του αντικτύπου της ρωσικής επανάστασης → ωρίμανση εργατικού κινήματος

• προς το τέλος του πολέμου ίδρυση 1. ΓΣΕΕ και 2. ΣΕΚΕ (μετέπειτα ΚΚΕ)

3. Οι οικονομικές συνθήκες κατά την περίοδο 1910-1922

Η ανάπτυξη μιας νέας ιδεολογίας: Βενιζελισμός

• περίοδος 1910-1922

• Ελλάδα - ελληνικό κράτος 

• πολιτική αντίληψη

• ελληνικό κράτος ως μοχλός έκφρασης και ανάπτυξης του ελληνισμού

• επιδίωξη ενσωμάτωσης του εκτός συνόρων ελληνισμού

• θεσμικός εκσυγχρονισμός 

• προσήλωση στις παραγωγικές δυνάμεις

Προϋποθέσεις που εξυπηρετούν το στόχο του βενιζελισμού

• ύπαρξη ισχυρών ελληνικών κέντρων εκτός Ελλάδας (ισχυρή αστική τάξη γύρω από Βενιζέλο)

• πλεονασματικοί προϋπολογισμοί

Άνοδος της οικονομίας 

• 1910

• εκτόνωση σταφιδικής κρίσης

• πλούτος λόγω εμβασμάτων μεταναστών από ΗΠΑ

Οικονομική αποτίμηση των Βαλκανικών Πολέμων

• σημαντικό κόστος ΑΛΛΑ μεγαλύτερα οφέλη:

• ενσωμάτωση πλούσιων περιοχών (Ήπειρος, Δυτ. και Κεντρική Μακεδονία, νησιά Αιγαίου, Κρήτη) - αύξηση εδαφών κατά 70% 

• ενσωμάτωση πολλών κατοίκων - αύξηση κατοίκων κατά 80%

• νεοαποκτηθέντα εδάφη = πεδινά και αρδευόμενα

• υπολογίσιμη δύναμη για πιστώσεις 

• αρνητικό: ύπαρξη πολλών μουσουλμάνων και εβραίων στην σχετικά ομοιογενή Ήπειρο

4. Ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος 

Οι δύσκολες οικονομικές συνθήκες της Ελλάδας κατά τον Α’ Παγκ. Πόλεμο οφείλονταν:

• Εθνικός Διχασμός

• επιστράτευση του 1915

• δημιουργία κυβέρνησης Εθνικής Άμυνας - διάσπαση σε δύο κράτη

• συμμαχικός αποκλεισμός

συνέπεια όλων αυτών → οικονομική εξάντληση → ιδιόμορφος δανεισμός

Ιδιόμορφος δανεισμός

• θεωρητικός δανεισμός/δεν εκταμιεύθηκαν → αλλά κάλυψη/απόθεμα σε συνάλλαγμα

• 12 εκ. λίρες Αγγλίας/300 εκ. γαλλικά φράγκα/50 εκ. δολάρια ΗΠΑ

• θετικό στοιχείο: χρηματοδότηση πολεμικών συγκρούσεων:

• μακεδονικό μέτωπο

• εκστρατεία στην Ουκρανία και την Κριμαία

• α’ φάση στρατιωτικής εμπλοκής στη Μ. Ασία

Προβλήματα από ιδιόμορφο δανεισμό:

• πότε; Νοέμβριος 1920 (λόγω εκλογών - επικράτηση φιλοβασιλικών → επαναφορά βασιλιά → ανεπιθύμητος στους Συμμάχους  → απόσυρση δανείου/αποθεματικού

• 1918 παθητικός ισολογισμός

• μικρασιατική εκστρατεία = δαπανηρός πόλεμος

→ αδιέξοδο του Μαρτίου 1922 

• λύση: διχοτόμηση του χαρτονομίσματος (το αριστερό κομμάτι = μισό αξίας, το δεξί = ομόλογα) 

• 1.200.000.000 δραχμές - επιτυχία

5. Η οικονομική ζωή κατά την περίοδο 1922-1936

Οι συνέπειες της καταστροφής του 1922

• 1.230.000 Έλληνες και 45.000 Αρμένιοι πρόσφυγες στην Ελλάδα

• ανατροπή των δεδομένων της οικονομίας και της κοινωνίας → 

• νέο ζητούμενο: άφιξη και αποκατάσταση προσφύγων

Οι συνέπειες της άφιξης των προσφύγων

• ανάγκη για άμεση αντιμετώπιση ανεπαρκειών της ελληνικής διοίκησης

• έξαρση ασθενειών (1923-4  φυματίωση, ελονοσία)

• αξιοποίηση περιουσίας μουσουλμάνων ανταλλαχθέντων (5-10 δισ. δραχμές)

• την αντιμετώπιση του προβλήματος εμπόδιζαν: 

• τα μίση του διχασμού

• πολιτική αστάθεια

• ανακήρυξη της δημοκρατίας

• οι επεμβάσεις του στρατού/οι απόπειρες πραξικοπημάτων

6. Η ελληνική οικονομία στην περίοδο του μεσοπολέμου

Στην περίοδο του μεσοπολέμου η Ελλάδα έχει πλεονεκτήματα που επιτρέπουν θετική πορεία: 

• εθνική ομοιογένεια (μειονότητες = 7%)

• ολοκλήρωση αγροτικής μεταρρύθμισης 

• αστικοποίηση (⅓ πληθυσμού ζει στις πόλεις)

• καλές υποδομές 

• αναπτυξιακές πολιτικές

• σχεδόν όλοι Έλληνες μέσα στα όρια του κράτους (εξάλειψη ελληνικού κοσμοπολιτισμού)

• τεχνογνωσία, νέος πολιτισμός, διάθεση για εργασία από πρόσφυγες

7. Οι μεγάλες επενδύσεις

Η έλευση των προσφύγων οδήγησε στην ανάγκη αναβάθμισης των υποδομών

• ΟΥΛΕΝ (αμερικάνικη εταιρεία) → 1925 ύδρευση (φράγμα και τεχνητή λίμνη Μαραθώνα)

• ΠΑΟΥΕΡ (βρετανική εταιρεία) → 1925 αστικές συγκοινωνίες (τραμ και λεωφορεία)

• γερμανικές εταιρείες → τηλεφωνικό δίκτυο και διευθέτηση χειμάρρων

• επενδύσεις και στην υπόλοιπη Ελλάδα με εγγειοβελτιωτικά έργα → αύξηση καλλιεργούμενων εδαφών

8. Η Τράπεζα της Ελλάδος

-Αφορμή για την ίδρυση: αίτημα της Ελλάδας στην ΚτΕ για παροχή πρόσθετου δανείου

-Γιατί χρειαζόταν η ίδρυση της Τράπεζας της Ελλάδος: 

• διαχείριση χρεών

• έκδοση χαρτονομίσματος

• ενιαία εφαρμογή της κυβερνητικής οικονομικής πολιτικής

-Ίδρυση το Μάιο 1927 (1. παρά αντιδράσεις της Εθνικής Τράπεζας, 2. υπό πίεση ξένων συμβούλων)

-Συνέπειες από την ίδρυση της Τράπεζας της Ελλάδος: 

• σταθερές ισοτιμίες δραχμής με ξένα νομίσματα

• έκδοση χαρτονομισμάτων βάσει αποθέματος σε χρυσό και συνάλλαγμα

• εξασφάλιση μετατρεψιμότητας δραχμής σε χρυσό

• άνοδος στα δημόσια οικονομικά

• βελτίωση πιστοληπτικής ικανότητας κράτους

• ενίσχυση εισροής συναλλάγματος

• επενδύσεις

• δυναμική που επέτρεψε πολιτικές, θεσμικές και οικονομικές πρωτοβουλίες Βενιζέλου 

-άνοδος μέχρι 1932 που φάνηκαν τα αποτελέσματα του κραχ 1929

9. Η κρίση του 1932

Οι συνθήκες ευημερίας μέχρι το 1932

• εμπιστοσύνη Ελλήνων σε καλύτερο μέλλον

• απομάκρυνση από σκοτεινή δεκαετία 1920

• επούλωση πληγών

• περιορισμός φτώχειας 

• σχεδιασμός μέλλοντος με αυτοπεποίθηση και αισιοδοξία

Οικονομικά αδιέξοδα και οικονομική πολιτική

• εξάντληση αποθεμάτων σε χρυσό και συνάλλαγμα

• αδυναμία αναστολής μετατρεψιμότητας δραχμής σε χρυσό

• αναστολή εξυπηρέτησης εξωτερικών δανείων

-Οικονομική πολιτική: 

• ισχυρός κρατικός παρεμβατισμός (εξωτερικές συναλλαγές)

• πολιτική προστατευτισμού → αυτάρκεια

• κλειστή οικονομία = γραφειοκρατία και όχι ελεύθερη αγορά

• εξωτερικό εμπόριο με κλήρινγκ (ισοσκελίζουν την αξία των εισαγωγών με αυτήν των εξαγωγών)

Οι πολιτικές επιπτώσεις της οικονομικής κρίσης:

• ανάδειξη συγκεντρωτικών κρατών σε όλη την Ευρώπη

• κυριαρχία ολοκληρωτικών συστημάτων

• 4 Αυγούστου 1936 επιβολή δικτατορίας Μεταξά

Διαμόρφωση και λειτουργία πολιτικών κομμάτων στην Ελλάδα

Α. Εξωτερικός προσανατολισμός και πελατειακές σχέσεις

1. Πελατειακά δίκτυα επί τουρκοκρατίας

Απουσία κομμάτων και λόγοι δημιουργίας των πελατειακών δικτύων:

• ανταγωνισμός για εξουσία

• ελλιπής παρέμβαση οθωμανικής διοίκησης σε αυθαιρεσίες

• απουσία συστήματος κοινωνικής πρόνοιας 

Δομή των πελατειακών δικτύων:

• πατρωνία: κατά την προεπαναστατική περίοδο (συγκεκριμένα 1715-1821) στον κυρίως ελλαδικό χώρο αναπτύσσονται μη κρατικοί φορείς που παρέχουν τη στοιχειώδη ασφάλεια στους υπηκόους. Οι πάτρωνες είναι αρχηγοί οικογενειών που λειτουργούν ως προστάτες. 

• Πελοπόννησος: πρόκριτοι

• Στερεά Ελλάδα: μεγαλοαρματολοί

• Νησιά: πλοιοκτήτες

• ισχυρός ανταγωνισμός οικογενειών για εξουσία και κατάληψη δημοσίων θέσεων

Διαφορές ανάμεσα στα κατοπινά κόμματα και τα δίκτυα πατρωνίας:

• πολιτικό πλαίσιο: πατρωνία υπό αδιαμφισβήτητη οθωμανική κυριαρχία → περιορισμένη δυνατότητα έκφρασης πολιτικής θέσης → τα μόνα ζητήματα που μπορούν να εκφράσουν απόψεις είναι: 1. διεκδίκηση δημοσίων αξιωμάτων και 2. καθημερινά ζητήματα π.χ. δημόσια έργα. 

• δεν έχουν ρόλο στην νομοθεσία και εξωτερική πολιτική → δεν διαμορφώνουν πολιτικές απόψεις 

• κάθε δίκτυο πατρωνίας ανταποκρίνεται σε διαφορετικές ανάγκες απ’ ό,τι τα μεταγενέστερα κόμματα. 

2. Η διαμόρφωση νέων δεδομένων κατά την Επανάσταση

Εμφάνιση των κομματικών ομαδοποιήσεων και έριδες:

• όσο ήταν υπόδουλοι → κοινός εχθρός

• όταν γίνεται η Επανάσταση → σύγκρουση συμφερόντων εξουσίας

• ο Δ. Υψηλάντης έρχεται στην Ύδρα για να οργανώσει τον Αγώνα: 

• Γενικός Οργανισμός Πελοποννήσου: 1821, Ύδρα, όργανο συγκεντρωτικού συστήματος εξουσίας για επίτευξη: α. οικονομικών πόρων και β. πειθαρχίας στο στράτευμα → διαφωνία προκρίτων: α. όχι στο συγκεντρωτικό σύστημα και β. επιθυμούν την εξουσία → παραλίγο σύγκρουση

Η Α’ Εθνοσυνέλευση και ο ορισμός ηγεσίας

• Προσωρινό Πολίτευμα της Επιδαύρου: 1822, Επίδαυρος, Εθνοσυνέλευση, Σύνταγμα, θέσπιση πολυαρχικής εξουσίας → Αλ. Μαυροκορδάτος + πρόκριτοι - εκτός Κολοκοτρώνης και Υψηλάντης

Β’ και Γ’ Εθνοσυνέλευση και εμφύλιοι 

• Β’ Εθνοσυνέλευση: 1823, Άστρος, ανταγωνισμός μεταξύ κλεφτοκαπεταναίων και προκρίτων. 

• πολεμικές επιτυχίες κλεφτοκαπεταναίων

• διπλωματικές/πολιτικές γνώσεις προκρίτων

• οι πρόκριτοι καταλαμβάνουν την εξουσία → διχασμός: αιτίες: 

• προσωπικές φιλοδοξίες

• φατριαστικό πνεύμα

• τοπικιστικό πνεύμα 

• από τον διχασμό σε εμφύλιο (πρώτο εξάμηνο 1824) → επικράτηση προκρίτων → αμνηστία

• νέα αντιμαχόμενα στρατόπεδα (δεύτερο εξάμηνο 1824) - τοπικισμός

• πρόκριτοι + στρατιωτικοί (Πελοπόννησος)

• Υδραίοι + Σπετσιώτες (Στερεά)

• χαρακτηριστικά β’ εμφυλίου: αγριότητα, νίκη νησιωτών, δημιουργία πρώτων κομμάτων

• αγγλικό (Μαυροκορδάτος)

• γαλλικό (Κωλέττης)

• ρωσικό (στην Γ’ Εθνοσυνέλευση)

Πανελλήνιον: γύρω στα τέλη της δεκαετίας του 1820, επαναστατημένο ελληνικό κράτος, συμβουλευτικό όργανο με εκπροσώπους από τα τρία κόμματα. 

Η ονομασία των κομμάτων και τα συμφέροντα που εξυπηρετούσαν 

• τα ονόμαζαν οι αντίπαλοι 

• δήθεν εξυπηρετούσαν συμφέροντα αντιπάλων

• δήθεν μέλη τους ευνοούμενοι προξενείων → με προσδοκία προσωπικής ανέλιξης και προστασίας

• ΟΜΩΣ τα γεγονότα δείχνουν πως επεδίωκαν συμφέροντα του νεοσύστατου ελληνικού κράτους = αντίθετα με αυτά των Δυνάμεων

1. Τα πρώτα ελληνικά κόμματα

α. Το αγγλικό κόμμα

Χαρακτηριστικά στελεχών του αγγλικού κόμματος:

• πρόκριτοι, στρατιωτικοί, λόγιοι

• σπουδές ή διαμονή στην Δυτική Ευρώπη

• εθνικιστικές και δημοκρατικές ιδέες

• υποστήριξη ιδέας κράτους δικαίου

• εξασφάλιση περιουσίας και επαγγελματικής δραστηριότητας

Βασικό πολιτικό όραμα: ίδρυση ελληνικού κράτους ΜΕ ασφαλή σύνορα

Τρόπος επίτευξης οράματος: μέσω υποστήριξης από Βρετανία (αρχικά ήταν κατά, ΟΜΩΣ ο Μαυροκορδάτος πίστευε ο ανταγωνισμός με την Ρωσία θα οδηγούσε την Βρετανία στο πλευρό της Ελλάδας) → συγκρότηση ισχυρού κρατικού μηχανισμού + αναμονή εξελίξεων

Απόψεις περί διακυβέρνησης - Η Βρετανία ως πρότυπο 

• Γενικό χαρακτηριστικό: μετριοπαθής πολιτική (σε στόχους και μέσα)

• πρότυπο Βρετανίας:

• κοινοβουλευτικό, αντιπροσωπευτικό σύστημα

• διάκριση των εξουσιών

• Στην αρχή επεδίωκαν: 

• κρατική οργάνωση με γραπτό σύνταγμα

• Στη συνέχεια επεδίωξαν μεταρρυθμίσεις: 

• εκλογή κοινοτικών συμβουλίων

• ανεξαρτησία δικαιοσύνης

• ελευθερία τύπου

• συγκρότηση εθνικού στρατού

• περιορισμός της κρατικής εξουσίας

• ατομικές ελευθερίες

• αυτοκέφαλο ελληνικής Εκκλησίας

• γραπτό σύνταγμα

• κράτος δικαίου

• κοινοβουλευτικό έλεγχο της κυβέρνησης

β. Το γαλλικό κόμμα

Χαρακτηριστικά στελεχών του γαλλικού κόμματος:

• Αρχηγός: Ι. Κωλέττης

• κλέφτες, αρματολοί

• χαρακτηριστικά:

• πολεμική διάθεση

• έλλειψη κατανόησης 

• διπλωματικά παιγνίδια

• υπερεκτίμηση των δικών του δυνάμεων

• αίτημα: δικαιοσύνη για αγωνιστές = υλική αποκατάσταση μετά το τέλος του πολέμου

Εξάπλωση του κόμματος και πολιτική ιδεολογία

• μετά την δολοφονία Καποδίστρια κέρδισαν οπαδούς σε νησιά και όλη την Πελοπόννησο

• μεσαία στελέχη → συνταγματικοί που δεν συμφωνούσαν με αγγλικό σε θέματα εσ. + εξ. πολιτικής

• οπαδοί → ακτήμονες, μικροϊδιοκτήτες και αγωνιστές

• Βασική πολιτική ιδεολογία → απελευθέρωση αλύτρωτου ελληνισμού

• Μεγάλη Ιδέα = ιδέα που εκφράστηκε ήδη από την Εθνοσυνέλευση του 1844 από τον Ι. Κωλέττη. Η Ελλάδα έπρεπε να επεκταθεί σε όλες τις περιοχές όπου υπήρχε ελληνισμός. Για αυτόν τον σκοπό ήταν αναγκαίο να διατεθούν όλες οι δυνάμεις του έθνους. 

Το πρόγραμμα του γαλλικού κόμματος

• ασαφές

• ικανοποίηση απομάχων 

• κατοχύρωση δικαιωμάτων λαού απέναντι στην μοναρχία → α. παραχώρηση συντάγματος, β. ισχυρή εκτελεστική εξουσία

• επάνδρωση στρατευμάτων με ελληνικά στελέχη και όχι Βαυαρούς

Το γαλλικό κόμμα ως “εθνικό κόμμα”

• πολιτική διεύρυνσης συνόρων

• συμφέροντα ατάκτων

• συμφέροντα προσφύγων από αλύτρωτες περιοχές

Σχέση με τη Γαλλία

• φυσικός σύμμαχος, σύμφωνα με τα μέλη του κόμματος

• η λιγότερο αναμεμειγμένη χώρα (από τις Μ. Δυνάμεις) στην Αν. Μεσόγειο

• ιδεατή εικόνα 

γ. Το ρωσικό κόμμα

Διαφορές και ομοιότητες με τα άλλα κόμματα:

• Διαφορά: έχει σταθερές πολιτικές θέσεις 

• Ομοιότητες: 

• βασίζονται σε Μ. Δύναμη ως προς την εξωτερική πολιτική

• θεωρούν τη Μ. Δύναμη ως πρότυπο εσωτερικής οργάνωσης → Ρωσία = ορθόδοξη χώρα

Οι θέσεις του κόμματος και τα στελέχη του 

• Συντηρητισμός

• Θεμέλιο κοινωνικής τάξης = θρησκεία

• καταπολέμηση κοσμοπολιτισμού + προσήλωση στις παραδόσεις

• ξενοφοβία + άρνηση του δυτικού τρόπου σκέψης (Διαφωτισμός)

• προσεγγίζουν τα λαϊκά στρώματα μέσω της θρησκείας

Στελέχη

• ακτήμονες

• μικροϊδιοκτήτες

• αγωνιστές και χαμηλόβαθμοι αξιωματικοί

• μοναχοί

• δημόσιοι υπάλληλοι από Καποδίστρια

Στόχος

• δημιουργία ισχυρού κράτους με υποστήριξη Ρωσίας και Οικουμενικού Πατριαρχείου

Τρόπος επίτευξης

• ικανοί πολιτικοί

• συγκεντρωτικό σύστημα διακυβέρνησης 

Η βασική τους ένσταση

το αυτοκέφαλο της ελληνικής Εκκλησίας → αδυναμία παρεμβάσεων από Ρωσία για προστασία χριστιανών

2. Τα κόμματα ως εκφραστές του πνεύματος της εποχής 

Οι συνθήκες στις οποίες αναπτύχθηκαν τα κόμματα

• έλλειψη ιδεών Διαφωτισμού → συγκρούσεις

• οι συγκρούσεις αξιολογούνται αρνητικά → ηθική κατάπτωση και ιδιοτέλεια

• όμως μόνο μέσα από πολυφωνία βρίσκονται λύσεις

• διαφωνίες κατ’ επίφαση

Οι απόψεις των κομμάτων για την οικονομική πολιτική

• συμφωνία

• υλικές καταστροφές από πόλεμο → έργα υποδομής

• στήριξη της οικονομίας σε: 1. αγροτικό τομέα, 2. βιοτεχνία, 3. εμπόριο και ναυτιλία. 

• νομοθεσία για: 1. δασμούς και φόρους, 2. συγκοινωνιακό δίκτυο, 3. ληστές και πειρατές, 4. Εθνική Τράπεζα 1841

Τρόπος λειτουργίας των κομμάτων

• έλλειψη σαφούς οργανωτικής δομής

• έλλειψη προγραμμάτων δράσης

• έλλειψη συντάγματος και νόμων για συλλογικές διαδικασίες

• χρήση επαναστατικής βίας απέναντι σε αποφάσεις κυβέρνησης

Β. Χειραφέτηση και αναμόρφωση

1. Το Σύνταγμα του 1844

Η Επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου και ο ρόλος της στη διαμόρφωση των κομμάτων

• έκφραση με σαφήνεια των πολιτικών και ιδεολογικών αντιλήψεων των κομμάτων

• ανάληψη πιο ενεργού ρόλου στην πολιτική ζωή

• ανάδειξη διαφορών των κομμάτων όμως όλα είναι υπέρ του Συντάγματος → περιορισμός Όθωνα

Εργασίες της Εθνοσυνέλευσης 1843-44

• δυναμική παρουσία κομμάτων → οι αρχηγοί του διευθύνουν την Εθνοσυνέλευση

• τι επιτυγχάνουν: 

• αποφυγή των ακραίων θέσεων

• επιβολή στις ριζοσπαστικές ομάδες

• συνεργατικές αποφάσεις για μεταρρυθμίσεις

• Κατοχύρωση θεμελιωδών δικαιωμάτων: 

• ισότητα απέναντι στον νόμο

• απαγόρευση της δουλείας

• απαραβίαστο του οικογενειακού ασύλου

• ελευθεροτυπία

• προστασία της ιδιοκτησίας

• δωρεάν εκπαίδευση

• ΔΕΝ κατοχυρώθηκε το δικαίωμα του συνέρχεσθαι και συνεταιρίζεσθαι

• Το πολιτικό καθεστώς που προβλέπει το σύνταγμα του 1844:

• Οι βασιλικές εξουσίες περιορίζονται: 

• συμμετοχή στη νομοθετική εξουσία

• αρχηγία κράτους

• αρχηγία στρατού

*Καμία απόφαση του βασιλιά δεν έχει ισχύ χωρίς την προσυπογραφή του αρμόδιου υπουργού

• Δικαίωμα καθολικής ψηφοφορίας για τους άνδρες

• Εκλογική διαδικασία: επιλογή υποψηφίων και από διαφορετικά ψηφοδέλτια

• Ύπαρξη Βουλής και Γερουσίας (γερουσιαστές = επιλογή βασιλιά και ισόβιοι)

• Σύνθεση κοινοβουλευτικών επιτροπών με κλήρωση (=αναγκαστική συναίνεση κομμάτων)

• Αποτίμηση του δικαιώματος καθολικής ψηφοφορίας:

• ευρεία συμμετοχή πολιτών και κομμάτων στον δημόσιο βίο

• διευκόλυνση της διεκδίκησης συμφερόντων

• ήταν προϊόν μιας μικρής ηγετικής ομάδας

• έγινε κατά μίμηση δυτικών προτύπων

• παραμορφώθηκε στην εφαρμογή του λόγω της μικρής ανάπτυξης της ελληνικής κοινωνίας

• Αποτίμηση κοινοβουλευτισμού

• ρίζωσε στην Ελλάδα

• αναπτύχθηκε με δικό του τρόπο ανταποκρινόμενο στις ανάγκες της ελληνικής κοινωνίας

• βοήθησε στην συγκρότηση κράτους δικαίου

• τα κόμματα αποτέλεσαν αναγκαιότητα της εποχής και ανταποκρίνονταν στις ανάγκες αυτών που τα ίδρυσαν

2. Η παρακμή των “ξενικών” κομμάτων κατά την περίοδο της συνταγματικής μοναρχίας

• Τα πολιτικά κόμματα έδειξαν στασιμότητα → παρακμή

• Ικανοποίηση όλων των αιτημάτων του ρωσικού κόμματος μεταξύ 44-64 

• τα μεγάλα εκκλησιαστικά θέματα λύθηκαν

• όλοι οι πολιτικοί ήταν ορθόδοξοι

• Το γαλλικό κόμμα με αρχηγό τον Κωλέττη. Αυτός: 

• επεδίωκε ενίσχυση βασιλιά 

• υπονόμευε τον κοινοβουλευτισμό

• βία και νοθεία στις εκλογές

• το 1846/47 κατείχε 5 από 7 υπουργεία και δεν ερχόταν στην Βουλή → αδυναμία ελέγχου της εκτελεστικής εξουσίας → κοινοβουλευτική δικτατορία

• μετά το θάνατό του παρακμή κόμματος λόγω διαμάχης για αρχηγία

• Ο Όθωνας προσπαθούσε να ενισχύσει τους κυβερνητικούς στις εκλογές → σύγκρουση με αντιπολίτευση

• Υπόθεση Πατσίφικο + Ναυτικός αποκλεισμός Αγγλίας και Γαλλίας κατά Ελλάδας (Κριμαϊκός) → παρακμή αγγλικού και γαλλικού κόμματος → προσωρινά μόνο κέρδη ρωσικού κόμματος → ήττα της Ρωσίας στον Κριμαϊκό = παρακμή ρωσικού κόμματος

3. Η “νέα γενιά”

Συνθήκες ανάδειξης της νέας γενιάς

• παρακμή ξενικών κομμάτων

• ανάδειξη γενιάς με νέα νοοτροπία και καταβολές:

• Η προηγούμενη γενιά είχε διαμορφώσει τα ιδανικά της κατά την προεπαναστατική περίοδο → η νέα γενιά θεωρεί την Επανάσταση κομμάτι της ιστορίας

• βιώνει τις ραγδαίες πολιτικές μεταβολές (αλλαγή στην οικονομία και την τεχνική ανάπτυξη)

• αστικοποίηση → ενημέρωση και λήψη αποφάσεων

• διάδοση της παιδείας και μείωση του αναλφαβητισμού → εντάσεις λόγω αναγνώρισης δυσλειτουργιών κράτους

• αποστασιοποίηση από αντιπαραθέσεις προηγούμενης γενιάς και κόμματα

Ιδεολογία και αιτήματα νέας γενιάς

• κριτική στους παλαιότερους

• κριτική σε βασιλιά

• 1850: μαζική δυσαρέσκεια → δημιουργία αντιπολιτευτικών ομίλων με αιτήματα:

• ελεύθερες εκλογές

• φορολογική μεταρρύθμιση με στόχο την ελάφρυνση των αγροτών

• κρατικές επενδύσεις σε έργα υποδομής

• ίδρυση αγροτικών τραπεζών

• απλούστερη διοίκηση

• Αλέξανδρος Κουμουνδούρος εκφράζει τα αιτήματα

• Φεβρουάριος 1862 → κορύφωση: Επανάσταση με αίτημα έξωση βασιλιά

• Πρωτεργάτες επανάστασης: 

• αξιωματικοί 

• άνεργοι απόφοιτοι πανεπιστημίου

• ανώτερα κοινωνικά στρώματα με βλέψεις για συμμετοχή στην πολιτική

• 12 Οκτωβρίου 1862: ο Όθωνας εγκαταλείπει τη χώρα

4. Η Εθνοσυνέλευση του 1862-1864

Νοέμβριος 1862: Εκλογές για Εθνοσυνέλευση

Εκλογή από τοπικά ψηφοδέλτια χωρίς κόμματα → χρεοκοπία ξενικών κομμάτων

Συγκρότηση νέων παρατάξεων μέσα από Εθνοσυνέλευση: πεδινοί και ορεινοί

Ιστορικοί ορισμοί (χρόνος, τόπος, πρόσωπα, έννοια, χαρακτηριστικά):

• Πεδινοί: Κατά τη διάρκεια της Εθνοσυνέλευσης του 1862 (προσδιορίζουμε τον χρόνο) διαμορφώθηκε η παράταξη των πεδινών με αρχηγό τον Δ. Βούλγαρη, ο οποίος υπονόμευε τους κοινοβουλευτικούς θεσμούς. 

• Προσπάθησε να εξασφαλίσει την παραμονή του στην εξουσία → πραιτωριανοί με παρεμβάσεις στον στρατό

• οπαδοί:

• παράνομα διορισμένοι σε δημόσιο και στρατό, 

• άνεργοι πτυχιούχοι

• μικροκαλλιεργητές

• Ορεινοί: διάφορες ομάδες υπό Δ. Γρίβα και Κ. Κανάρη

• στόχος: αντίσταση σε πεδινούς

• υποστηρικτές: 

• μικροκαλλιεργητές

• κτηνοτρόφοι

• έμποροι

• πλοιοκτήτες

• Εθνικόν Κομιτάτον: Επαμεινώνδας Δεληγιώργης

• ανάπτυξη του κοινοβουλευτισμού

• εκσυγχρονισμός της χώρας

• οικονομική ανάπτυξη

• μεταρρυθμίσεις στη διοίκηση και στον στρατό

• πολιτισμική εξάπλωση στην Οθ. Αυτοκρατορία

• Εκλεκτικοί: ετερόκλητη παράταξη πολιτικών, λόγιων και αξιωματικών

• μετριοπαθείς θέσεις

• διαμεσολάβηση μεταξύ παρατάξεων

• υποστήριξη σταθερών κυβερνήσεων

2 χρόνια χρειάστηκαν για ψήφιση συντάγματος λόγω κυβερνητικής αστάθειας και εμφυλίου

Χαρακτηριστικά Συντάγματος 1864:

• βασιλευόμενη δημοκρατία

• αρχή της λαϊκής κυριαρχίας

• άμεση, καθολική και μυστική ψηφοφορία (με σφαιρίδια)

• ανεξαρτησία της δικαιοσύνης

• ελευθερία συνέρχεσθαι και συνεταιρίζεσθαι → ανάπτυξη κομμάτων: 

• τα κόμματα είναι απαραίτητα για έκφραση κοινής γνώμης

• αλλιώς συνωμοτικοί κύκλοι και βιαιοπραγίες

• αρχή προέλευσης της κυβέρνησης από κοινοβουλευτική πλειοψηφία → δεν ορίστηκε σαφώς στο Σύνταγμα → το εκμεταλλεύτηκε Γεώργιος ο Α’ → 1875 Τρικούπης αρχή της δεδηλωμένης: 

• πρότυπο Αγγλίας

• ανάθεση δημιουργίας κυβέρνησης σε πολιτικό με σαφή εμπιστοσύνη πλειοψηφίας βουλευτών

• μείωση δυνατοτήτων κομμάτων μειοψηφίας → σταθερότερες κυβερνήσεις πλειοψηφίας

• τομή στην πολιτική ιστορία = μεταβολή του πολιτικού τοπίου = δικομματισμός

Γ. Δικομματισμός και Εκσυγχρονισμός 

1. Η εδραίωση του δικομματισμού

• Δηλιγιάννης: 

• όχι στον χωρισμό των εξουσιών → συγκέντρωση στο κόμμα

• κοινωνική δικαιοσύνη → 1. μείωση φόρων, 2. παροχή ευκαιριών σε προστατευόμενους για κατάληψη δημοσίων θέσεων

• Θεσσαλία → αποτυχημένη προσπάθεια παροχής γης στους αγρότες 

• κράτος κοινωνικής αλληλεγγύης → υποστήριξη οικονομίας από γεωργία και όχι μεγάλο κεφάλαιο

• Τρικούπης:

• συγκρότηση κράτους δικαίου

• αξιοκρατία 

• ενίσχυση της γεωργίας

• βελτίωση της άμυνας και των υποδομών

• εκσυγχρονισμός (= όλα τα παραπάνω)

• Θεσσαλία → υποστηρίζει μεγαλογαιοκτήμονες

• υποστηρίζει το χρηματιστικό κεφάλαιο

1. Η οργάνωση των κομμάτων κατά το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα

Δεκαετία 1880 = μεγαλύτερη οργάνωση κομμάτων

• Μετά το θάνατο ηγέτη δεν διαλύονταν

• Στοιχεία που επέτρεπαν τη συνέχεια του κόμματος: 

• θέση στην πολιτική ζωή της χώρας

• πολιτική τακτική

Οι υποστηρικτές των κομμάτων

• τα κόμματα δεν έχουν τυπική οργάνωση στη βάση τους

• κινητοποίηση οπαδών λόγω: 

• οικογενειοκρατία

• πελατειακές σχέσεις

• εξαγορά ψήφων

• ΟΜΩΣ για τα μεγάλα κόμματα κινητοποίηση λόγω:

• άποψης και κρίσης για την πολιτική που ακολουθούσαν

• επιδράσεων ανά περιοχή

• συμφερόντων επιμέρους κοινωνικών ομάδων

Επιλογή υποψήφιων βουλευτών, κριτήρια:

• τοπικός κύκλος οπαδών λόγω: 

• πελατειακές σχέσεις

• εξυπηρετήσεις

Το εκλογικό σύστημα:

• έδινε τη δυνατότητα να ψηφίζονται όλοι θετικά ή αρνητικά (σφαιρίδια)

• συνέπεια: μπορούσε κάποιος να ψηφίσει θετικά και αυτόν που είχε υποχρέωση και έναν άξιο

• από το 1882 και μετά κομματικά κριτήρια για ψήφο

• κατά τη δεκαετία του 1890 ψηφίζουν κυρίως πολιτικούς με επιρροή

• περιορισμός εκλογής τοπικών προσωπικοτήτων

• Το 1879 24 τοπικά ψηφοδέλτια, το 1885 4 → σε κομματικά ψηφοδέλτια τοπικοί υποψήφιοι για να έχουν πιθανότητες εκλογής 

• ΆΡΑ τα κόμματα ενισχύθηκαν και απέκτησαν κύρος στη δημόσια ζωή.

Προέλευση βουλευτών:

• μεσαία και ανώτερα κοινωνικά στρώματα

• δικηγόροι και δημόσιοι υπάλληλοι

Προέλευση κομματικών στελεχών: κατώτερα στρώματα

Οργάνωση κομμάτων: 

1. αρχηγός

2. κοινοβουλευτική ομάδα

3. βουλευτές → αποφάσεις μόνο με απαρτία στη Βουλή → πίεση βουλευτών προς κόμμα μόνο με απειλή παρουσίας ή απουσίας στη Βουλή → το κόμμα δεν μπορούσε να αρνηθεί π.χ. διορισμούς ή ευνοϊκές ρυθμίσεις για περιφέρεια βουλευτών

Μέθοδοι βίας

• σε αντίθεση με εποχή Όθωνα και Βούλγαρη ΔΕΝ υπήρχε εξαναγκασμός

• ΟΜΩΣ δημόσιοι υπάλληλοι και φανατικοί οπαδοί στα χωριά παραβίαζαν κανόνα

• σπάνια εξαγορά ψήφων

• ΟΜΩΣ πατρωνία (διορισμοί, μεταθέσεις, δάνεια) και συστηματική διαφθορά

Αποτίμηση πολιτικής πορείας κομμάτων 

• δεν δημιουργήθηκαν ταξικά κόμματα (σε αντίθεση με υπόλοιπη Ευρώπη)

• άμβλυνση κοινωνικοοικονομικών αντιθέσεων (πελατειακές σχέσεις και κοινωνική κινητικότητα)

• τα μεγάλα κόμματα δεν είχαν τοπικό ή κοινωνικό-ταξικό στίγμα

• αυτονομία πολιτικής ελίτ από κοινωνία

• όλα τα κόμματα στόχευαν στους αγρότες (=μεγαλύτερο μέρος πληθυσμού)

3. Από την χρεοκοπία στο στρατιωτικό κίνημα στο Γουδή

Διάψευση οράματος Τρικούπη (εκσυγχρονισμός)

Φορολογική επιβάρυνση → πτώχευση

Απογοήτευση: 

1. αστών και διανοούμενων:

• γενικότερη κατάσταση

• αναποτελεσματικότητα κράτους (βραδυκίνητη γραφειοκρατία)

• όχι επιθυμητή οικονομική ανάπτυξη

• άνοιγμα ψαλίδας από ευρωπαϊκά κράτη

2. μικροκαλλιεργητών

3. αξιωματικών (οικονομική αδυναμία = αναποτελεσματικότητα στρατού)

→ κρίση εμπιστοσύνης προς κόμματα (= ανίκανα για υλοποίηση επιθυμιών εκλογέων)

• Πτώχευση 1893 έως ελληνοτουρκικός πόλεμος 1897: ανεπιτυχής προσπάθεια κομμάτων για εφαρμογή πολιτικού προγράμματος → αδιέξοδο → έλλειψη χρημάτων →

• δηλιγιαννικό κόμμα δεν μείωσε φόρους

• τρικουπικό κόμμα δεν συνέχισε εκσυγχρονισμό

Συνέπειες: 

• ήττα σε ελληνοτουρκικό → πολιτικό αδιέξοδο

• κορύφωση δυσπιστίας προς τα κόμματα

• ευκαιρία Γεωργίου να επιβληθεί στο κοινοβούλιο → άσκηση προσωπικής πολιτικής

• μεταρρυθμίσεις μέχρι 1909 από κυβερνήσεις τρικουπικού κόμματος υπό Θεοτόκη → διοικητικού χαρακτήρα

Νέο πολιτικό στοιχείο

• Ιάπωνες: 

• κοινοβουλευτική ομάδα

• ηγεσία Δ. Γούναρης

• ίδρυση 1906

• στόχος η κριτική της αδυναμίας του πολιτικού συστήματος στην προσαρμογή στις εξελίξεις της κοινωνίας

• διάλυση το 1908

Διαδηλώσεις από συντεχνίες και εργατικές ενώσεις, αιτήματα:

• μείωση φόρων

• μείωση γραφειοκρατίας

Τομή στην πολιτική ιστορία της Ελλάδας

• 15 Αυγούστου 1909

• κίνημα στο Γουδή

• στρατιωτικός σύνδεσμος (μυστική ένωση στρατιωτικών, αίτημα μεταρρυθμίσεις σε: 

• στρατό

• διοίκηση

• δικαιοσύνη

• εκπαίδευση 

• δημοσιονομική πολιτική

• όχι δικτατορία → προώθηση αιτημάτων μέσω Βουλής

Χρονογραμμή γεγονότων 

• 14 Σεπτεμβρίου 1909: μεγάλη διαδήλωση επαγγελματικών σωματείων Αθήνας → στήριξη κινήματος στρατιωτικών και ψήφισμα στο παλάτι για επίλυση οικονομικών αιτημάτων

• Ψήφιση από Βουλή σειράς νόμων → ριζικές αλλαγές

• Φεβρουάριος 1910: απόφαση Βουλής για αναθεώρηση Συντάγματος

• Προκήρυξη εκλογών → Αναθεωρητική Βουλή

• 15 Μαρτίου 1910 διάλυση στρατιωτικού συνδέσμου λόγω επίτευξης σκοπού

Δ. Ανανέωση-Διχασμός

1. Το κόμμα των Φιλελευθέρων

Κανένα κόμμα δεν ανταποκρίνεται στις μεταρρυθμίσεις που προτάθηκαν το 1909/1910. 

Μόνο ανεξάρτητοι επιδιώκουν “ανόρθωση”:

• υλοποίηση αιτημάτων συντεχνιών

• επίλυση αγροτικού (γη σε ακτήμονες)

Πρώτη εμφάνιση Κοινωνιολογικής Εταιρείας

Παλιά κόμματα ως συνασπισμός → κερδίζουν περισσότερες έδρες (211/362)

Εκσυγχρονιστές γύρω από Βενιζέλο → εκλογή χωρίς συμμετοχή σε προεκλογικές διαδικασίες

1η εμφάνιση → 5 Σεπτεμβρίου 1910 (ομιλία Σύνταγμα)

Προγραμματικές δηλώσεις (εκσυγχρονισμός/εξισορρόπηση συμφερόντων κοινωνίας): 

• κοινωνική γαλήνη

• ελάφρυνση των κατώτερων κοινωνικών στρωμάτων

• εκσυγχρονισμός κρατικού μηχανισμού → αποτελεσματικότερη λειτουργία

• στρατιωτικός εξοπλισμός → εθνικές διεκδικήσεις

• αναθεώρηση συντάγματος (όχι νέο, όπως ήθελαν οπαδοί του)

• όχι πολιτειακό ζήτημα

• κόμμα αρχών → φορέας μεταρρυθμίσεων

• τυπική ίδρυση 22 Αυγούστου 1910

Παραίτηση κυβέρνησης Δραγούμη → εντολή σχηματισμού κυβέρνησης σε Βενιζέλο (6/10/10)

Δυσκολία → συνεννόηση με Γεώργιο Α’ → διάλυση Βουλής και προκήρυξη νέων εκλογών

Αναστάτωση σε παλιά κόμματα (αντισυνταγματικότητα) → αποχή από εκλογές Νοεμβρίου 1910

Νίκη Φιλελευθέρων (307/362 έδρες)

Έργο κυβέρνησης Βενιζέλου: 

• πρώτο εξάμηνο 1911 ψήφιση 53 τροποποιήσεων

• όχι ριζικές αλλαγές

• ενίσχυση μοναρχίας (συμμετοχή βασιλιά στην αναθεώρηση)

• αλλαγές = 

• διασφάλιση διάκρισης εξουσιών

• ασυμβίβαστο μεταξύ στρατιωτικής/δημοσιοϋπαλληλικής και βουλευτικής ιδιότητας

• μονιμότητα

• ψήφιση 337 νέων νόμων → μεταρρυθμίσεις σε δημόσιο και ιδιωτικό βίο: 

• διορισμός δημοσίων υπαλλήλων μέσω διαγωνισμού

• κανονισμοί εργασίας σε βιοτεχνίες/βιομηχανίες

• διανομή γης στη Θεσσαλία

• αναδιοργάνωση τοπικής αυτοδιοίκησης

• βελτίωση δικαιοσύνης

• αναθεώρηση κανονισμού Βουλής για περισσότερο χρόνο σε κοινοβ. συζητήσεις

Εκλογές Μαρτίου 1912 συμμετείχαν ΟΛΑ τα κόμματα 

Νίκη Βενιζέλου (146 βουλευτές, ενώ οι άλλοι 36) → ελπίδα για επίλυση κοιν. προβλημάτων

Δομή βενιζελικού κόμματος:

• προσωποπαγές

• αρχηγός με: 

• ισχυρή θέση στο κοινοβούλιο 

• μεγάλο κύρος

• τα πάντα υπό τον έλεγχό του (όπως Τρικούπης)

• σύνδεσμοι Φιλελευθέρων χωρίς ιδιαίτερη σημασία

• 1912 αναδιάρθρωση κόμματος → ίδρυση Λέσχης Φιλελευθέρων σε Αθήνα και αλλού

• για βενιζελικούς το κόμμα τους είναι: 

• ιδεατό

• χωρίς μικρότητες και διχόνοιες παλιάς πολιτικής ελίτ

• ΟΜΩΣ δεν ήταν έτσι, αλλά: κοινωνικά και τοπικά συμφέροντα και αντιπαλότητες

2. Τα αντιβενιζελικά κόμματα

Κόμματα αντιπολίτευσης

Διαφορές ως προς: 

• εύρος σχεδιαζόμενων μεταρρυθμίσεων

• μέθοδοι άσκησης πολιτικής

ΑΛΛΑ και κοινός συντηρητικός προσανατολισμός

Δεν ήθελαν προ του 1909 εποχή (κοινό με Φιλελεύθερους)

Χαρακτηριστικά: 

• Απέχθεια κρατικού παρεμβατισμού (ενίσχυση εκτελεστικής εξουσίας)

• Υπεράσπιση συμφερόντων όσων πλήττονται από Φιλελεύθερους → όλο και πιο συντηρητικές θέσεις

• Αδιάλλακτα: Ράλλη και Μαυρομιχάλη, Διαλλακτικό: Θεοτόκη

Ραλλικό κόμμα:

• Πολιτικές θέσεις: 

• αντίθεση σε εκσυγχρονισμό

• κατά ισχυρής εκτελεστικής εξουσίας

• ισχυρή θέση για Κοινοβούλιο

• βασιλιάς = εθνική ενότητα (και εκτός συνόρων)

• Εκλογείς: 

• απεύθυνση σε μεσαία και κατώτερα κοιν. στρώματα (μικροκαλλιεργητές)

• Οικονομικά: 

• ενίσχυση παραγωγής

• αύξηση θέσεων εργασίας 

• Οικονομική ανάπτυξη = 

• χρήματα για εξοπλισμούς

• καταπολέμηση διαφθοράς

• καταπολέμηση πατρωνίας κομμάτων

• Πάντως δεν είχαν συγκροτημένο οικονομικό πρόγραμμα

Εθνικό Κόμμα (Μαυρομιχάλη):

• ίδιο με ραλλικό

• εκμετάλλευση συμμετοχής αρχηγού σε πολιτικά πράγματα μετά το 1909

• υποστήριζαν “Ανόρθωση”

Κόμμα Θεοτόκη:

• πιο μετριοπαθές από άλλα δύο

• σκοπός η διόρθωση λαθών Φιλελευθέρων

• πάση θυσία εξεύρεση εξοπλισμών

• φορολογικές ελαφρύνσεις για μικροεισοδηματίες

• η μεγαλύτερη εκλογική βάση (από 1909 μέχρι 1915) → πυρήνας αντιβενιζελικών

3. Τα αριστερά κόμματα 

Γενικά χαρακτηριστικά: 

• σοσιαλιστικές ιδέες

• δυσκολίες συνεννόησης 

• δυσκολίες κομματικής συσπείρωσης

Κοινωνιολογική Εταιρεία:

• το πιο σημαντικό αριστερό κόμμα

• ιδρυτές διανοούμενοι 

• αριστερός μεταρρυθμιστικός σύνδεσμος → προπαγάνδα πολιτικών ιδεών και ίδρυση κόμματος

• Αιτήματα: 

• ισότητα ευκαιριών για όλους

• κοινωνικοποίηση των μέσων παραγωγής

• διανομή αγαθών ανάλογα με ανάγκες καθενός → 

• σταδιακή αναμόρφωση κοινωνίας 

• συνταγματική μεταβολή

• Οργάνωση εργατών σε επαγγελματικές ενώσεις και ίδρυση κόμματος

• Λαϊκό κόμμα 1910 

• Αρχηγός Αλ. Παπαναστασίου

• Προγραμματικές δηλώσεις:

• αναμόρφωση πολιτικού συστήματος

• επιβολή αρχών κοινωνικής δικαιοσύνης

• στις δεύτερες εκλογές του 1910 εξέλεξαν 7 βουλευτές → κριτική υποστήριξη σε Φιλελευθέρους