Θέματα Νεοελληνικής Ιστορίας Γ' ΓΕΛ: Διαγράμματα

Διαγράμματα ιστορίας

Α. Οικονομία της Ελλάδας μετά την Επανάσταση

1. Τα δημογραφικά δεδομένα 

α. Ο πληθυσμός

- Η κατάσταση της Ελλάδας

o φτωχή

o απαρχαιωμένες παραγωγικές δομές 

o μικρή έκταση

o μικρός πληθυσμός (15 το 1828 και 43 το 1911, ενώ στη Δύση τριψήφιος)

- Σύνορα Ελλάδας – γραμμή Αμβρακικού και Παγασητικού (1832)

o Στερεά Ελλάδα

o Πελοπόννησος

o Βόρειες Σποράδες

o Κυκλάδες

- Αιτίες αδυναμίας καλλιέργειας της γης

o υπερβόσκηση

o υλοτομία

o χέρσο έδαφος παρά την αγρανάπαυση

β. Οι μετακινήσεις μέσα και έξω από την Ελλάδα

-Οι πόλεις μεγαλώνουν (όχι όμως μέγεθος δυτικών πόλεων)

-Αργή ανάπτυξη παραγωγικών δραστηριοτήτων

-Μετανάστευση αγροτών προς μεγάλα λιμάνια

-Τέλη 19ου αι. μετανάστευση προς Αμερική (σταφιδική κρίση)

2. Οι παραγωγικές δυνάμεις μέσα και έξω από την Ελλάδα και η Μεγάλη Ιδέα

-Η Ελλάδα δεν αναπτύσσεται όπως η βιομηχανική Δύση

1. δεν έχει πρώτες ύλες

2. δεν έχει εργατικό δυναμικό

3. δεν έχει κεφάλαιο

4. δεν έχει εσωτερική αγορά

-Έξω από την Ελλάδα ανάπτυξη ομογενών 

μέχρι τέλη 19ου αιώνα που η Ελλάδα αναδύεται ως ασφαλής χώρος για αυτούς (πρβλ Νέοτουρκοι κ.λπ.)

-Μεγάλη Ιδέα: Περί τα μέσα του 19ου αιώνα εμφανίζεται στον ελλαδικό χώρο ένα μεγαλόπνοο σχέδιο με ιδεολογικό υπόβαθρο και εθνικό χαρακτήρα, το οποίο είχε ως στόχο την σταδιακή ενσωμάτωση στο ελληνικό κράτος όλων των εδαφών που παραδοσιακά κατοικούνταν από Έλληνες και γι’ αυτό θεωρούνταν ελληνικά. Η παρουσία της ιδεολογίας αυτής είχε επιπτώσεις στον πολιτικό και οικονομικό χώρο, ιδιαίτερα στις περιπτώσεις της Κρήτης και της Μακεδονίας. 

Β. Οικονομία της Ελλάδας κατά τον 19ο αιώνα

1. Το εμπόριο

Γ. Οικονομία της Ελλάδας κατά τον 20ο αιώνα

1. Το αγροτικό ζήτημα

Ιστορικό πλαίσιο και έννοια αγροτικής μεταρρύθμισης

• ραγδαίες εξελίξεις (βιομηχανική επανάσταση → η μεγάλη έγγεια ιδιοκτησία δεν είναι πηγή εξουσίας πια)

• Στην Ελλάδα αγροτική μεταρρύθμιση (τέλη 19ου αι., κατάργηση μεγάλων ιδιοκτησιών και δημιουργία μικρών παραγωγικών μονάδων)

Ιστορική πορεία του ζητήματος

• Κατά τη διάρκεια της επανάστασης και λίγο μετά δεν έχουμε πρόβλημα με τσιφλίκια

• Κατά την προσάρτηση Επτανήσων και Θεσσαλίας εμφανίζεται το πρόβλημα. 

• Τσιφλίκια Θεσσαλίας - πλούσιοι Έλληνες εξωτερικού → θεσμός κολίγων → κερδοσκοπικές πρακτικές → δασμοί σιτηρών από Ρωσία → τεχνητές ελλείψεις

Κορύφωση του προβλήματος και λύση

• εντάσεις → ψήφιση νόμων 1907 → δικαίωμα κυβέρνησης για απαλλοτρίωση μεγάλων ιδιοκτησιών → δυσκολίες στην εφαρμογή του νόμου → συγκρούσεις στο Κιλελέρ 1910 → γίνεται ακόμα πιο περίπλοκο μετά τους Βαλκανικούς 1913 (πλέον και μουσουλμάνοι ιδιοκτήτες)

• το πρόβλημα λύνεται κατά τη διάρκεια του εθνικού διχασμού 1917 → διττός στόχος: 1. στήριξη ελληνικής ιδιοκτησίας γης στις νεοαποκτηθείσες περιοχές, 2. αποκατάσταση προσφύγων και πρόληψη εντάσεων στον αγροτικό χώρο 

Αποτελέσματα από την αγροτική μεταρρύθμιση

• αναδιανομή 40% σε όλη τη χώρα (85% Μακεδονία και 68% Θεσσαλία)

• ολοκλήρωση μέσα από πίεση προσφυγικού → καθεστώς μικροϊδιοκτησίας → νέα προβλήματα →

δυσκολία μικροκαλλιεργητών για εμπορευματοποίηση της παραγωγής (θυματοποίηση από εμπόρους) → 1. δημιουργία Αγροτικής Τράπεζας

2. κρατικοί οργανισμοί παρέμβασης 

3. παραγωγικοί συνεταιρισμοί 

2. Τα πρώτα βήματα του εργατικού κινήματος

Ιστορικό πλαίσιο και αιτίες καθυστέρησης του εργατικού κινήματος 

• τέλη 19ου αι. η Ελλάδα δεν έχει μπει στην Βιομηχανική Επανάσταση

→ μικρές σοσιαλιστικές ομάδες → μικρή επιρροή

• αιτίες: 1. απουσία βιομηχανίας

 2. αλλοδαποί εργάτες σε μεγάλα έργα της εποχής

 * εξαίρεση μεταλλεία Λαύριο όπου έγινε και εξέγερση 1896

 3. ανάπτυξη εθνικής και όχι ταξικής ιδεολογίας (Μεγάλη Ιδέα)

Σημείο αλλαγής 

• μετά τους Βαλκανικούς ενσωμάτωση Θεσσαλονίκης: 

• βιομηχανικό υπόβαθρο

• κοσμοπολίτικος χαρακτήρας

• μεγάλη εργατική οργάνωση (Φεντερασιόν) → δίαυλος για μετάδοση σοσιαλιστικής ιδεολογίας

Ωρίμανση του εργατικού κινήματος

• στην διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου λόγω πιέσεων από 1. εμπλοκή της Ελλάδας σε διεθνείς υποθέσεις και 2. του αντικτύπου της ρωσικής επανάστασης → ωρίμανση εργατικού κινήματος

• προς το τέλος του πολέμου ίδρυση 1. ΓΣΕΕ και 2. ΣΕΚΕ (μετέπειτα ΚΚΕ)

3. Οι οικονομικές συνθήκες κατά την περίοδο 1910-1922

Η ανάπτυξη μιας νέας ιδεολογίας: Βενιζελισμός

• περίοδος 1910-1922

• Ελλάδα - ελληνικό κράτος 

• πολιτική αντίληψη

• ελληνικό κράτος ως μοχλός έκφρασης και ανάπτυξης του ελληνισμού

• επιδίωξη ενσωμάτωσης του εκτός συνόρων ελληνισμού

• θεσμικός εκσυγχρονισμός 

• προσήλωση στις παραγωγικές δυνάμεις

Προϋποθέσεις που εξυπηρετούν το στόχο του βενιζελισμού

• ύπαρξη ισχυρών ελληνικών κέντρων εκτός Ελλάδας (ισχυρή αστική τάξη γύρω από Βενιζέλο)

• πλεονασματικοί προϋπολογισμοί

Άνοδος της οικονομίας 

• 1910

• εκτόνωση σταφιδικής κρίσης

• πλούτος λόγω εμβασμάτων μεταναστών από ΗΠΑ

Οικονομική αποτίμηση των Βαλκανικών Πολέμων

• σημαντικό κόστος ΑΛΛΑ μεγαλύτερα οφέλη:

• ενσωμάτωση πλούσιων περιοχών (Ήπειρος, Δυτ. και Κεντρική Μακεδονία, νησιά Αιγαίου, Κρήτη) - αύξηση εδαφών κατά 70% 

• ενσωμάτωση πολλών κατοίκων - αύξηση κατοίκων κατά 80%

• νεοαποκτηθέντα εδάφη = πεδινά και αρδευόμενα

• υπολογίσιμη δύναμη για πιστώσεις 

• αρνητικό: ύπαρξη πολλών μουσουλμάνων και εβραίων στην σχετικά ομοιογενή Ήπειρο

4. Ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος 

Οι δύσκολες οικονομικές συνθήκες της Ελλάδας κατά τον Α’ Παγκ. Πόλεμο οφείλονταν:

• Εθνικός Διχασμός

• επιστράτευση του 1915

• δημιουργία κυβέρνησης Εθνικής Άμυνας - διάσπαση σε δύο κράτη

• συμμαχικός αποκλεισμός

συνέπεια όλων αυτών → οικονομική εξάντληση → ιδιόμορφος δανεισμός

Ιδιόμορφος δανεισμός

• θεωρητικός δανεισμός/δεν εκταμιεύθηκαν → αλλά κάλυψη/απόθεμα σε συνάλλαγμα

• 12 εκ. λίρες Αγγλίας/300 εκ. γαλλικά φράγκα/50 εκ. δολάρια ΗΠΑ

• θετικό στοιχείο: χρηματοδότηση πολεμικών συγκρούσεων:

• μακεδονικό μέτωπο

• εκστρατεία στην Ουκρανία και την Κριμαία

• α’ φάση στρατιωτικής εμπλοκής στη Μ. Ασία

Προβλήματα από ιδιόμορφο δανεισμό:

• πότε; Νοέμβριος 1920 (λόγω εκλογών - επικράτηση φιλοβασιλικών → επαναφορά βασιλιά → ανεπιθύμητος στους Συμμάχους  → απόσυρση δανείου/αποθεματικού

• 1918 παθητικός ισολογισμός

• μικρασιατική εκστρατεία = δαπανηρός πόλεμος

→ αδιέξοδο του Μαρτίου 1922 

• λύση: διχοτόμηση του χαρτονομίσματος (το αριστερό κομμάτι = μισό αξίας, το δεξί = ομόλογα) 

• 1.200.000.000 δραχμές - επιτυχία

5. Η οικονομική ζωή κατά την περίοδο 1922-1936

Οι συνέπειες της καταστροφής του 1922

• 1.230.000 Έλληνες και 45.000 Αρμένιοι πρόσφυγες στην Ελλάδα

• ανατροπή των δεδομένων της οικονομίας και της κοινωνίας → 

• νέο ζητούμενο: άφιξη και αποκατάσταση προσφύγων

Οι συνέπειες της άφιξης των προσφύγων

• ανάγκη για άμεση αντιμετώπιση ανεπαρκειών της ελληνικής διοίκησης

• έξαρση ασθενειών (1923-4  φυματίωση, ελονοσία)

• αξιοποίηση περιουσίας μουσουλμάνων ανταλλαχθέντων (5-10 δισ. δραχμές)

• την αντιμετώπιση του προβλήματος εμπόδιζαν: 

• τα μίση του διχασμού

• πολιτική αστάθεια

• ανακήρυξη της δημοκρατίας

• οι επεμβάσεις του στρατού/οι απόπειρες πραξικοπημάτων

6. Η ελληνική οικονομία στην περίοδο του μεσοπολέμου

Στην περίοδο του μεσοπολέμου η Ελλάδα έχει πλεονεκτήματα που επιτρέπουν θετική πορεία: 

• εθνική ομοιογένεια (μειονότητες = 7%)

• ολοκλήρωση αγροτικής μεταρρύθμισης 

• αστικοποίηση (⅓ πληθυσμού ζει στις πόλεις)

• καλές υποδομές 

• αναπτυξιακές πολιτικές

• σχεδόν όλοι Έλληνες μέσα στα όρια του κράτους (εξάλειψη ελληνικού κοσμοπολιτισμού)

• τεχνογνωσία, νέος πολιτισμός, διάθεση για εργασία από πρόσφυγες

7. Οι μεγάλες επενδύσεις

Η έλευση των προσφύγων οδήγησε στην ανάγκη αναβάθμισης των υποδομών

• ΟΥΛΕΝ (αμερικάνικη εταιρεία) → 1925 ύδρευση (φράγμα και τεχνητή λίμνη Μαραθώνα)

• ΠΑΟΥΕΡ (βρετανική εταιρεία) → 1925 αστικές συγκοινωνίες (τραμ και λεωφορεία)

• γερμανικές εταιρείες → τηλεφωνικό δίκτυο και διευθέτηση χειμάρρων

• επενδύσεις και στην υπόλοιπη Ελλάδα με εγγειοβελτιωτικά έργα → αύξηση καλλιεργούμενων εδαφών

8. Η Τράπεζα της Ελλάδος

-Αφορμή για την ίδρυση: αίτημα της Ελλάδας στην ΚτΕ για παροχή πρόσθετου δανείου

-Γιατί χρειαζόταν η ίδρυση της Τράπεζας της Ελλάδος: 

• διαχείριση χρεών

• έκδοση χαρτονομίσματος

• ενιαία εφαρμογή της κυβερνητικής οικονομικής πολιτικής

-Ίδρυση το Μάιο 1927 (1. παρά αντιδράσεις της Εθνικής Τράπεζας, 2. υπό πίεση ξένων συμβούλων)

-Συνέπειες από την ίδρυση της Τράπεζας της Ελλάδος: 

• σταθερές ισοτιμίες δραχμής με ξένα νομίσματα

• έκδοση χαρτονομισμάτων βάσει αποθέματος σε χρυσό και συνάλλαγμα

• εξασφάλιση μετατρεψιμότητας δραχμής σε χρυσό

• άνοδος στα δημόσια οικονομικά

• βελτίωση πιστοληπτικής ικανότητας κράτους

• ενίσχυση εισροής συναλλάγματος

• επενδύσεις

• δυναμική που επέτρεψε πολιτικές, θεσμικές και οικονομικές πρωτοβουλίες Βενιζέλου 

-άνοδος μέχρι 1932 που φάνηκαν τα αποτελέσματα του κραχ 1929

9. Η κρίση του 1932

Οι συνθήκες ευημερίας μέχρι το 1932

• εμπιστοσύνη Ελλήνων σε καλύτερο μέλλον

• απομάκρυνση από σκοτεινή δεκαετία 1920

• επούλωση πληγών

• περιορισμός φτώχειας 

• σχεδιασμός μέλλοντος με αυτοπεποίθηση και αισιοδοξία

Οικονομικά αδιέξοδα και οικονομική πολιτική

• εξάντληση αποθεμάτων σε χρυσό και συνάλλαγμα

• αδυναμία αναστολής μετατρεψιμότητας δραχμής σε χρυσό

• αναστολή εξυπηρέτησης εξωτερικών δανείων

-Οικονομική πολιτική: 

• ισχυρός κρατικός παρεμβατισμός (εξωτερικές συναλλαγές)

• πολιτική προστατευτισμού → αυτάρκεια

• κλειστή οικονομία = γραφειοκρατία και όχι ελεύθερη αγορά

• εξωτερικό εμπόριο με κλήρινγκ (ισοσκελίζουν την αξία των εισαγωγών με αυτήν των εξαγωγών)

Οι πολιτικές επιπτώσεις της οικονομικής κρίσης:

• ανάδειξη συγκεντρωτικών κρατών σε όλη την Ευρώπη

• κυριαρχία ολοκληρωτικών συστημάτων

• 4 Αυγούστου 1936 επιβολή δικτατορίας Μεταξά

Διαμόρφωση και λειτουργία πολιτικών κομμάτων στην Ελλάδα

Α. Εξωτερικός προσανατολισμός και πελατειακές σχέσεις

1. Πελατειακά δίκτυα επί τουρκοκρατίας

Απουσία κομμάτων και λόγοι δημιουργίας των πελατειακών δικτύων:

• ανταγωνισμός για εξουσία

• ελλιπής παρέμβαση οθωμανικής διοίκησης σε αυθαιρεσίες

• απουσία συστήματος κοινωνικής πρόνοιας 

Δομή των πελατειακών δικτύων:

• πατρωνία: κατά την προεπαναστατική περίοδο (συγκεκριμένα 1715-1821) στον κυρίως ελλαδικό χώρο αναπτύσσονται μη κρατικοί φορείς που παρέχουν τη στοιχειώδη ασφάλεια στους υπηκόους. Οι πάτρωνες είναι αρχηγοί οικογενειών που λειτουργούν ως προστάτες. 

• Πελοπόννησος: πρόκριτοι

• Στερεά Ελλάδα: μεγαλοαρματολοί

• Νησιά: πλοιοκτήτες

• ισχυρός ανταγωνισμός οικογενειών για εξουσία και κατάληψη δημοσίων θέσεων

Διαφορές ανάμεσα στα κατοπινά κόμματα και τα δίκτυα πατρωνίας:

• πολιτικό πλαίσιο: πατρωνία υπό αδιαμφισβήτητη οθωμανική κυριαρχία → περιορισμένη δυνατότητα έκφρασης πολιτικής θέσης → τα μόνα ζητήματα που μπορούν να εκφράσουν απόψεις είναι: 1. διεκδίκηση δημοσίων αξιωμάτων και 2. καθημερινά ζητήματα π.χ. δημόσια έργα. 

• δεν έχουν ρόλο στην νομοθεσία και εξωτερική πολιτική → δεν διαμορφώνουν πολιτικές απόψεις 

• κάθε δίκτυο πατρωνίας ανταποκρίνεται σε διαφορετικές ανάγκες απ’ ό,τι τα μεταγενέστερα κόμματα. 

2. Η διαμόρφωση νέων δεδομένων κατά την Επανάσταση

Εμφάνιση των κομματικών ομαδοποιήσεων και έριδες:

• όσο ήταν υπόδουλοι → κοινός εχθρός

• όταν γίνεται η Επανάσταση → σύγκρουση συμφερόντων εξουσίας

• ο Δ. Υψηλάντης έρχεται στην Ύδρα για να οργανώσει τον Αγώνα: 

• Γενικός Οργανισμός Πελοποννήσου: 1821, Ύδρα, όργανο συγκεντρωτικού συστήματος εξουσίας για επίτευξη: α. οικονομικών πόρων και β. πειθαρχίας στο στράτευμα → διαφωνία προκρίτων: α. όχι στο συγκεντρωτικό σύστημα και β. επιθυμούν την εξουσία → παραλίγο σύγκρουση

Η Α’ Εθνοσυνέλευση και ο ορισμός ηγεσίας

• Προσωρινό Πολίτευμα της Επιδαύρου: 1822, Επίδαυρος, Εθνοσυνέλευση, Σύνταγμα, θέσπιση πολυαρχικής εξουσίας → Αλ. Μαυροκορδάτος + πρόκριτοι - εκτός Κολοκοτρώνης και Υψηλάντης

Β’ και Γ’ Εθνοσυνέλευση και εμφύλιοι 

• Β’ Εθνοσυνέλευση: 1823, Άστρος, ανταγωνισμός μεταξύ κλεφτοκαπεταναίων και προκρίτων. 

• πολεμικές επιτυχίες κλεφτοκαπεταναίων

• διπλωματικές/πολιτικές γνώσεις προκρίτων

• οι πρόκριτοι καταλαμβάνουν την εξουσία → διχασμός: αιτίες: 

• προσωπικές φιλοδοξίες

• φατριαστικό πνεύμα

• τοπικιστικό πνεύμα 

• από τον διχασμό σε εμφύλιο (πρώτο εξάμηνο 1824) → επικράτηση προκρίτων → αμνηστία

• νέα αντιμαχόμενα στρατόπεδα (δεύτερο εξάμηνο 1824) - τοπικισμός

• πρόκριτοι + στρατιωτικοί (Πελοπόννησος)

• Υδραίοι + Σπετσιώτες (Στερεά)

• χαρακτηριστικά β’ εμφυλίου: αγριότητα, νίκη νησιωτών, δημιουργία πρώτων κομμάτων

• αγγλικό (Μαυροκορδάτος)

• γαλλικό (Κωλέττης)

• ρωσικό (στην Γ’ Εθνοσυνέλευση)

Πανελλήνιον: γύρω στα τέλη της δεκαετίας του 1820, επαναστατημένο ελληνικό κράτος, συμβουλευτικό όργανο με εκπροσώπους από τα τρία κόμματα. 

Η ονομασία των κομμάτων και τα συμφέροντα που εξυπηρετούσαν 

• τα ονόμαζαν οι αντίπαλοι 

• δήθεν εξυπηρετούσαν συμφέροντα αντιπάλων

• δήθεν μέλη τους ευνοούμενοι προξενείων → με προσδοκία προσωπικής ανέλιξης και προστασίας

• ΟΜΩΣ τα γεγονότα δείχνουν πως επεδίωκαν συμφέροντα του νεοσύστατου ελληνικού κράτους = αντίθετα με αυτά των Δυνάμεων