Φιλοσοφικός Λόγος Γ' ΓΕΛ: Ενότητα 10 (Ερμηνευτικές ασκήσεις)

Ερμηνευτικές ασκήσεις στις βασικές φιλοσοφικές έννοιες της ενότητας 10

1. Αφού διαβάσετε το χωρίο «Ἐπελάθου […] τῆς πόλεως», να απαντήσετε με αναφορές σε αυτό στα δύο επόμενα ερωτήματα:

α. Ποιος είναι ο σκοπός του νόμου;

β. Με ποιους τρόπους προσπαθεί να τον επιτύχει;

2. Να σχολιάσετε τα χαρακτηριστικά του Αγαθού, όπως αποδίδονται μέσα στο κείμενο.

Ενδεικτικές απαντήσεις:

1. Σύμφωνα με το κείμενο, ο Σωκράτης ισχυρίζεται πως ο νόμος έχει τριπλή στόχευση. Πρώτον, μέσω της νομοθεσίας η πολιτεία εξασφαλίζει την αρμονική συνύπαρξη μεταξύ των πολιτών (συναρμόττων). Πιο συγκεκριμένα, η ύπαρξη συμβιωτικών κανόνων αμβλύνει τις διαφορές μεταξύ των μελών της κοινωνίας και δημιουργεί συνθήκες ειρήνης. Μάλιστα, ο Σωκράτης χρησιμοποιεί το σχήμα της προσωποποίησης, για να δηλώσει ακόμα πιο εμφατικά τον ενεργητικό ρόλο του νόμου και τον αυστηρό του χαρακτήρα ως θεματοφύλακα της δικαιοσύνης και της πολιτικής αρμονίας. Επιπλέον, ο Αθηναίος φιλόσοφος αναφέρει ότι ο νόμος έχει δύο μέσα με τα οποία επιβάλλει αυτήν την ισορροπία στην πόλη. Αυτά είναι η πειθώ και ο εξαναγκασμός (πειθοῖ τε καὶ ἀνάγκῃ). Η επιβολή της αρμονίας γίνεται είτε με την αποδοχή από τους πολίτες του νόμου ως λογικής επιλογής για την ειρήνη είτε μέσω της βίας, όταν κάποιος αποκλίνει από το δίκαιο και θέτει σε κίνδυνο την ευδαιμονία ολόκληρης της πόλης. 

Η δεύτερη λειτουργία του νόμου συνδέεται με τον ρόλο του στην οικονομική ευημερία. Ο νόμος εξασφαλίζει τον καταμερισμό της εργασίας που είναι απαραίτητη για τη σωστή λειτουργία της πολιτείας (ποιῶν μεταδιδόναι ἀλλήλοις τῆς ὠφελίας). Ο κάθε πολίτης παρέχει την εργασία την οποία είναι από τη φύση του προορισμένος να εκπληρώνει. Έτσι, ο καθένας αφιερώνεται στο έργο που του έχει ανατεθεί και όλοι συντείνουν στο κοινό καλό και στην ευδαιμονία της πόλης συνδεόμενοι με τις έννοιες της αλληλεγγύης, της συνεργασίας και αλληλοπροσφοράς.

Όπως γνωρίζουμε, ο Πλάτων θεωρούσε πως στην ιδανική πολιτεία οι άνθρωποι χωρίζονται σε τρεις τάξεις ανάλογα με τις δεξιότητές τους. Και στον ινδοευρωπαϊκό χώρο και στην αρχαία Αίγυπτο ο πληθυσμός χωριζόταν σε τρεις τάξεις: χειρώνακτες, πολεμιστές, ιερείς. Βέβαια ο όρος τάξη, όταν χρησιμοποιείται για τις κοινωνίες αυτές, είναι ένας εξόφθαλμος αναχρονισμός, αλλά πάντως σαφέστερος από άλλους συνώνυμους, όπως κοινωνική ομάδα, κάστα κ.τ.τ. Κατ' ουσίαν με τον όρο τάξη δηλώνεται εδώ η "λειτουργία" μιας ομάδας μέσα στην κοινωνία. Τριμερής είναι λοιπόν και η διαίρεση στην πλατωνική πολιτεία: δημιουργοί, φύλακες - επίκουροι, φύλακες - άρχοντες (βασιλείς). Κατ' ουσίαν πρόκειται για δύο τάξεις, επειδή η ανώτερη προέρχεται κατόπιν αυστηρής επιλογής από τη μεσαία.

Η κατώτερη τάξη (δημιουργοί), που είναι και η πολυπληθέστερη, συγκροτείται από τους γεωργούς, τους τεχνίτες, τους εμπόρους και γενικά τους χειρώνακτες. Είναι βέβαια αποκλεισμένη από την εξουσία, εργάζεται όμως προστατευμένη και μπορεί να πλουτίζει ως ένα σημείο φυσικά. Οι μεγάλες οικονομικές διαφορές δεν είναι επιτρεπτές. Η τάξη αυτή είναι υποχρεωμένη να συντηρεί, αλλά όχι πλουσιοπάροχα, τις δύο άλλες ηγεμονικές τάξεις. Παιδιά ωστόσο που έχουν γεννηθεί στην τάξη των δημιουργών, αλλά έχουν να επιδείξουν εξαιρετικά προσόντα, μεταπηδούν στην ανώτερη τάξη και αντιστρόφως. Υπάρχει λοιπόν πρόβλεψη για την κοινωνική κινητικότητα.

Οι φύλακες - επίκουροι επωμίζονται στρατιωτικά και διοικητικά καθήκοντα και γενικά είναι αφοσιωμένοι στην υπηρεσία του κράτους. Οι φύλακες - παντελείς αναλαμβάνουν, μετά τα 50 τους χρόνια, τη διακυβέρνηση και μεριμνούν για την ευδαιμονία ολόκληρης της πολιτείας. Πρόκειται συνεπώς για μια αριστοκρατία του πνεύματος, που εξουσιάζει και συνάμα υπηρετεί το πλήθος.

Τέλος, ο νόμος έχει παιδαγωγική λειτουργία (ἐμποιῶν τοιούτους ἄνδρας ἐν τῇ πόλει). Διαπλάθει τους πολίτες και τους προτρέπει σε πράξεις που θα προωθήσουν το κοινό καλό. Με αυτόν τον τρόπο, περιορίζει τις ατομικιστικές τάσεις και κατευθύνει τους πολίτες προς τη χρήση της λογικής και την απομάκρυνση από τις επιθυμίες και τα πάθη. Ο νόμος λειτουργεί όπως ο ηνίοχος στην άμαξα στην αλληγορία της ψυχής, όπως περιγράφεται στον Φαῖδρο. Πολλές φορές το προσωπικό συμφέρον στην ικανοποίηση των επιθυμιών μπορεί να παρασύρει τους πολίτες σε επιλογές που επιβαρύνουν την πολιτεία, όπως για παράδειγμα συμβαίνει στις περιπτώσεις διαφθοράς στις σύγχρονες δημοκρατίες. Γι’ αυτό το λόγο, ο Πλάτων τονίζει πως ο νόμος ρυθμίζει την συμπεριφορά με βάση τη λογική και περιορίζει τα προσωπικά πάθη, διδάσκοντας στους πολίτες τον τρόπο με τον οποίο θα επιτύχουν τον βίον τὸν ἄριστον, δηλαδή την σωστή πολιτική συμπεριφορά που θα οδηγήσει στην ευδαιμονία. (619 λέξεις)

2. Όταν ο Πλάτωνας μέσα από τα λόγια του Σωκράτη αναφέρεται στο Αγαθό το χαρακτηρίζει μέγιστο μάθημα, δηλώνει ότι είναι κάτι που μπορούμε να θεαθούμε με άμεση ενόραση (ἰδεῖν) και τέλος τονίζει ότι πρόκειται για κάτι κοπιώδες, καθώς επαναλαμβάνει τη λέξη ἀνάβασις, ἀναβῆναι κ.λπ., η οποία δηλώνει τον ανηφορικό δρόμο που οφείλουν να διασχίσουν οι φιλόσοφοι, όσοι δεσμώτες δηλαδή κατάφεραν να απελευθερωθούν από τα δεσμά τους, την πλάνη των αισθήσεων και να ξεκινήσουν το ταξίδι της γνώσης προς την ανακάλυψη του Αγαθού.

Η χρήση της λέξης μέγιστον, μιας λέξης σε υπερθετικό βαθμό, φανερώνει την ιδιαίτερη σημασία και θέση που έχει το Αγαθό στη φιλοσοφία του Πλάτωνα. Είναι το ύψιστο αγαθό, το πιο σημαντικό από όλα. Παρότι η έννοια του Αγαθού δεν ορίζεται σαφώς στην Πολιτεία και αποτελούσε ήδη από την αρχαιότητα ένα μυστήριο και μια σκοτεινή έννοια, γνωρίζουμε ότι το Αγαθό συμβολίζει το εῖναι και ό,τι διατηρεί το εἶναι, την αρμονία, την τάξη και την ισορροπία στον κόσμο και, τέλος, ό,τι παρέχει την Αλήθεια, την γνώση και την επιστήμη. Είναι το αποτέλεσμα της γνώσης, το μάθημα που έχουμε ξεχάσει από τη στιγμή που γεννηθήκαμε, όταν η ψυχή φυλακίστηκε στο σώμα, το οποίο πλανάται από τις αισθήσεις. 

Επιπλέον, γνωρίζουμε ότι το Αγαθό γίνεται αντιληπτό με άμεση ενόραση, δηλαδή μέσα από απευθείας σύλληψη του νου. Είναι ένα γνωσιολογικό στοιχείο. Ακόμα, είναι φανερό ότι για την κατάκτηση του Αγαθού πρέπει κανείς να κοπιάσει πολύ. Η αλληγορία του σπηλαίου το καθιστά σαφές. Η πορεία του φιλοσόφου είναι ανηφορική και δύσκολη μέχρι να φτάσει στον επάνω κόσμο και στο φως του Ήλιου και του Αγαθού. (264 λέξεις)