Ταινία "Καποδίστριας" - Άρθρο γνώμης

 

Η τελευταία ταινία του Γιάννη Σμαραγδή με τίτλο "Καποδίστριας" μοιάζει οικεία σε όσους γνωρίζουν τον ιδεολογικό προσανατολισμό και το στυλ του σκηνοθέτη. Ήδη από τους πρώτους διαλόγους είναι φανερή η στόχευση. Ο ηθικοδιδακτικός χαρακτήρας του εγχειρήματος υποτιμά την νοημοσύνη του θεατή, τον οποίο θεωρεί ως παθητικό δέκτη. Φυσικά, η τέχνη έχει και διδακτικό χαρακτήρα, αλλά το ευχάριστο και εκπαιδευτικό της κομμάτι έγκειται στην νοητική κράμπα, στην προσπάθεια του σκηνοθέτη να μοιραστεί έναν προβληματισμό (και όχι μια απόλυτη αλήθεια) με κάπως δυσνόητο τρόπο που χρειάζεται αποκωδικοποίηση. Αυτό είναι που ξεχωρίζει την καλλιτεχνική έκφραση από τη ρητή και την άμεση επικοινωνία. 

Αντίθετα, στον "Καποδίστρια" όλο το σενάριο και οι διάλογοι έμοιαζαν σαν κακογραμμένη σχολική παράσταση. Οι ήρωες ήδη από την αρχή επαναλάμβαναν ακατάπαυστα την λέξη "Έλληνας" που γινόταν συνώνυμο της εξυπνάδας και η ευφυία του Καποδίστρια το σύμβολο της πνευματικής ανωτερότητας του ελληνικού έθνους. Παράλληλα, προς το τέλος της ταινίας επαναλαμβανόταν ρητά η στερεοτυπική αντίληψη ότι ο "περιούσιος ελληνικός λαός" θα ηγεμόνευε τον κόσμο, αν δεν κατατρυχόταν από την δολερή διχόνοια. Το ηθικό δίδαγμα επανελήφθη αρκετές φορές, γιατί η επανάληψη είναι μήτηρ μαθήσεως... Κοντά σε αυτό, εμφανίζονταν γραμμένοι στην οθόνη στίχοι αρχαίων συγγραφέων τη στιγμή που τους εξέφερε ο πρωταγωνιστής υποδεικνύοντας στον θεατή τι πρέπει να αποστηθίσει, ενώ παράλληλα ο θεατής υπολαμβανόταν ως αμαθής που δεν υπάρχει περίπτωση να αναγνωρίσει ότι οι συγκεκριμένες ρήσεις συνδέονται με τους συγκεκριμένους αρχαίους ποιητές και διανοητές. 

Επιπλέον, οι ήρωες επαναλάμβαναν τις μεταξύ τους σχέσεις και φανέρωναν τα συναισθήματά τους με τρόπο αφύσικο (επί παραδείγματι, σε ένα σημείο η Ρωξάνδρα λέει: "... ο εξάδελφός μου ο Αλέξανδρος Υψηλάντης...", ένα καθόλου φυσικό εκφώνημα για κάτι που ήδη είχε αναφερθεί προγενέστερα και ίσως ήδη να γνώριζαν οι θεατές...). Αυτό το στοιχείο προδίδει για άλλη μια φορά την αμήχανη προσπάθεια του σεναριογράφου-σκηνοθέτη να μας παραδώσει σαν μασημένη τροφή την πλοκή.

Από την άλλη, η απεικόνιση των χαρακτήρων ήταν απόλυτα ρηχή. Ο μεν Καποδίστριας παρουσιάστηκε ως άλλος Ιησούς Χριστός που οδεύει ως αμνός επί σφαγή και συμβολίζει το απόλυτο καλό καθοδηγούμενος μάλιστα από την Παναγία. Ο δε Μέτερνιχ σκιαγραφήθηκε ως διαβολική προσωποποίηση του κακού χωρίς ποτέ να διερευνηθούν ή έστω να υπονοηθούν τα κίνητρα του συγκεκριμένου ιστορικού προσώπου, με αποτέλεσμα κάποιος που δεν έχει σχέση με ιστορία να μην καταλαβαίνει από πού πηγάζει τόσος φθόνος προς τους "ηρωικούς Έλληνες με τους σπουδαίους προγόνους".

Ο κακός εθνικισμός της ταινίας πνίγει και πλήττει τον υγιή εθνισμό, αυτόν που καλλιεργεί την αγάπη για το έθνος και την πατρίδα, που δίνει πολιτισμική ταυτότητα στους λαούς. Η ταινία αναπαράγει στερεότυπα για την ένδοξη αρχαιότητα και τους σύγχρονους ήρωες που έπεσαν θύματα της διαχρονικής φαγωμάρας. Όλα αυτά φανατίζουν και δημιουργούν μια εφήμερη και επιφανειακή μόνο αγάπη για την Ελλάδα και την ιστορία της. Η πραγματική αγάπη μπορεί να προκύψει μόνο μέσα από την ολόπλευρη προσέγγιση της ιστορίας, την ουσιαστική μελέτη των ιστορικών προσώπων, την ανάδειξη των κινήτρων τους και την κατανόηση των διπλωματικών σχέσεων στο πλαίσιο της παγκόσμιας ιστορίας. Φυσικά, δεν αποτελεί πηγή ιστορικής μελέτης ο κινηματογράφος. Οι ταινίες είναι καλλιτεχνικά προϊόντα που δεν αξιώνουν τη ακριβή απεικόνιση της ιστορικής αλήθειας. Όταν, όμως, η θεματική μιας κινηματογραφικής ταινίας είναι ένα ιστορικό πρόσωπο, δεν μπορούν να παραλείπονται μεθοδολογικά εργαλεία ερμηνείας της ιστορίας κατά την επεξεργασία του σεναρίου. Η δική μου υποψία είναι ότι αυτά παραλείφθηκαν για χάρη του σκοπού και όχι λόγω άγνοιας. 

Γι' αυτό επανέρχομαι στο σχόλιο περί κακής σχολικής παράστασης. Η απεικόνιση των γεγονότων και των ιστορικών προσώπων στην ταινία γίνεται για να μεταδοθεί ένα συγκεκριμένο μήνυμα και όχι για να αποτελέσει η ταινία έναυσμα για ιστορική μελέτη ή φιλοσοφικό προβληματισμό. Η προσέγγιση θυμίζει απαρχαιωμένα αναλυτικά προγράμματα ιστορίας, εθνοκεντρικά. Θα έλεγε κανείς, όμως, "και πού είναι το κακό; Είναι κακό να μελετάμε την ιστορία του έθνους μας;". Θα απαντούσα ότι όχι μόνο δεν είναι κακό αυτό, αλλά είναι και απολύτως απαραίτητο σε μια εποχή όπου η πολυπολιτισμικότητα αντί να αναδεικνύει τις διαφορετικές κουλτούρες τείνει να καταπνίξει τα έθνη και τις εθνικές ταυτότητες. Ωστόσο, δεν είναι δυνατόν η ιστορία να διδάσκεται αποκλειστικά εθνοκεντρικά. Πρώτον, γιατί αυτό οδηγεί αποδεδειγμένα σε διαμόρφωση ρατσιστικών και εθνικιστικών προτύπων. Δεν είναι τυχαίο ότι τις προηγούμενες δεκαετίες οι μετανάστες αντιμετωπίζονταν ως άνθρωποι δεύτερης κατηγορίας στη χώρα μας... Δεύτερον, γιατί μόλις κάποιος αρχίσει να συνειδητοποιεί όλα τα αρνητικά που θάφτηκαν κάτω από το χαλί, γιατί υπέσκαπταν την άψογη εικόνα για το έθνος, συνήθως φτάνει στο άλλο άκρο, τον εθνομηδενισμό. Δεν μπορεί ούτε να θεωρείται ένα έθνος περιούσιο, αλλά ούτε και να υποβαθμίζεται. 

Πάντως, δεν είναι τυχαίο ότι ο Σμαραγδής έσπευσε να κατηγορήσει το κέντρο κινηματογράφου πως χρηματοδοτεί τις ταινίες με woke θεματολογία. Προφανώς, είχε στο νου του ότι έπρεπε να φανατίσει και να διχάσει την κοινή γνώμη. Με αυτήν την κίνηση ήταν σαν να λέει: "αν δεν σου αρέσει η ταινία μου, είσαι εθνομηδενιστής". Ωστόσο, τα πράγματα δεν είναι άσπρο-μαύρο... Η εποχή μας, ως εποχή των κοινωνικών δικτύων, των αλγορίθμων και της τεχνητής νοημοσύνης, προωθεί τα δίπολα και την οπαδική συμπεριφορά αντί για την ψύχραιμη σκέψη και τον υγιή διάλογο. Απέναντι στον "Καποδίστρια" του Σμαραγδή θα πρότεινα τον υγιή εθνισμό που προωθεί την ειλικρινή μελέτη και την ψύχραιμη αναζήτηση της εθνικής ταυτότητας και ιστορίας απομακρυσμένη από αναχρονισμούς και ιδεολογικές προκαταλήψεις. 

Ο Καποδίστριας ήταν ένας ευφυέστατος διπλωμάτης και πνευματικός ευεργέτης της Ελλάδας. Δεν χρειάζεται να απεικονιστεί ως Ιησούς Χριστός για να αποδοθεί αυτή η πλευρά του. Και φυσικά θεωρώ ανέντιμο να καπιλεύεται κανείς το όνομά του γνωρίζοντας τον σεβασμό που έχει ο Έλληνας απέναντι στο συγκεκριμένο πρόσωπο λόγω του συλλογικού φαντασιακού. Οι περισσότεροι που υποστηρίζουν ότι τους άρεσε η ταινία "Καποδίστριας" δεν είναι ειλικρινείς, καθώς στην πραγματικότητα τους αρέσει η ιστορική προσωπικότητα "Καποδίστριας". 

Φυσικά, υπήρξαν και ήσσονος σημασίας λεπτομέρειες που μου τράβηξαν την προσοχή, όπως γιατί ένα μεγάλο μέρος της ταινίας ήταν στα αγγλικά... Ο Μέτερνιχ με τον βοηθό του μιλούσαν αγγλικά, στο συνέδριο της Βιέννης μιλούσαν αγγλικά, ο Καποδίστριας με τον τσάρο μιλούσαν αγγλικά... Αυτό δεν είχε καμία λογική. Εφόσον αυτοί οι διάλογοι δεν γίνονταν στην γλώσσα που θα έπρεπε να γίνουν, θα μπορούσαν να διαμεσολαβούνται από την ελληνική γλώσσα. Στο κάτω κάτω ελληνική ταινία ήταν. 

Ο ηθοποιός που υποδύθηκε τον Καποδίστρια, πάντως, ήταν άψογος σε όλες τις γλώσσες που κλήθηκε να μιλήσει και είναι άξιος πολλών συγχαρητηρίων, όπως και όλοι του οι συνάδελφοι που με τον εξαίρετο επαγγελματισμό τους κράτησαν επίπεδο σε αυτήν την ταινία, παρότι τα λόγια τους ήταν πολλές φορές φαιδρά και ίσως αστεία. Ακόμα, τα εξαιρετικά κοστούμια και η άριστη φωτογραφία δημιουργούσαν μια υπέροχη ατμόσφαιρα που απολάμβανε ο θεατής παρά την προσβολή που αισθανόταν κάθε φορά που ο σκηνοθέτης τον θεωρούσε παθητικό δέκτη της "σοφίας" του... Η ταινία είχε όλες τις προϋποθέσεις για ένα αριστούργημα, αλλά δυστυχώς η εθνικιστική στόχευση την καταδίκασε.